Organisatie stemming en telling PS/WS27

De Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen zijn een gecombineerde verkiezing. Dit heeft effect op de uitvoering van het telproces.

Gebaseerd op cijfers van de vorige PS/WS verkiezingen moeten tijdens deze verkiezingen ongeveer 15,5 miljoen stembiljetten worden geteld. Dit is aanzienlijk meer dan bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing (10 miljoen) of de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen (7,5 miljoen). 

Voor de Provinciale Staten Verkiezing en de waterschapsverkiezing worden de stemmen op woensdagavond geteld. Houd er rekening mee dat schorsen geen standaard optie is: schorsen doe je alleen als het niet verantwoord is de telling voort te zetten.

De volgende tips helpen gemeenten om dit proces in de voorbereidingsfase beter te organiseren. Welke tips toepasbaar zijn, hangt sterk af van de specifieke gemeentelijke situatie. De tips richten zich voornamelijk op de organisatie van het telproces.

• Bekijk Tips om het telproces voor de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen goed te organiseren, beschikbaar in oktober

Op 2 juli 2026 heeft de Tweede Kamer ingestemd met een wetsvoorstel dat hulp in het stemhokje voor alle kiezers mogelijk maakt. De Eerste Kamer stemt in het najaar over het wetsvoorstel. De invoering van dit wetsvoorstel is voorzien op 1 januari 2027, maar het is dus nog niet zeker of het wetsvoorstel van kracht is tijdens de verkiezingen in 2027.

Het is wel goed om hier als gemeente op voorbereid te zijn. Het wetsvoorstel heeft namelijk effect op de werkzaamheden van het stembureau en daarmee op de organisatie van stembureaus en de opleiding van stembureauleden.

• Bekijk Instructie voor gemeenten over de implementatie van het wetsvoorstel Hulp in het stemhokje, beschikbaar in oktober
• Bekijk Webinar Hulp in het stemhokje, beschikbaar in december

De gemeente kan kiezen op welke manier de stemmen worden geteld (stemopneming). Dit kan decentraal of centraal.  
 
Decentrale stemopneming (DSO): Op de avond van de stemming tellen de stembureaus de stemmen per lijst én per kandidaat. De volgende dag controleert het GSB tijdens een openbare zitting de processen-verbaal van alle stembureaus. Bij (vermoedelijke) fouten worden de stemmen van dat stembureau geheel of gedeeltelijk opnieuw geteld. Eventuele fouten worden gecorrigeerd in een zogenaamd corrigendum.

Centrale stemopneming (CSO): Op de avond van de stemming tellen de stembureaus alleen de stemmen per lijst. De stemmen per kandidaat worden dan nog niet geteld. Het GSB telt de volgende dag tijdens een openbare zitting de stemmen op kandidaatsniveau en stelt de uitslag op lijstniveau vast. Dit wordt ook wel ‘centraal tellen’ genoemd.

Besluit op welke manier de gemeente de stemopneming gaat doen:

• Wanneer je voor DSO kiest hoef je niets te doen.
• Wanneer je voor één of meer verkiezingen voor CSO kiest moet het college van B&W hierover een besluit nemen. Dit besluit publiceer je uiterlijk op maandag 1 februari 2027. Dat moet voor elke verkiezing opnieuw.

Art. N 1, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk Voorbeeldtekst collegebesluit centrale stemopneming

Voor de betrouwbaarheid van het verkiezingsproces is het van belang dat gemeenten zich bewust zijn van mogelijke pogingen om de verkiezingen te beïnvloeden. Een voorbeeld hiervan is het risico op cyberaanvallen, waardoor de informatievoorziening aan kiezers kan worden verstoord. In de aanloop naar de verkiezing is hierop extra alertheid nodig. Het kabinet analyseert daarom waar er potentiële kwetsbaarheden zijn en treft waar nodig maatregelen om die kwetsbaarheden te verminderen.

Daarnaast raadt de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan een analyse van kwetsbaarheden in het verkiezingsproces uit te voeren. Hierbij moet de Chief Information Security Officer (CISO) betrokken worden. In de veiligheidsbriefing van het ministerie van BZK wordt hier ook aandacht aan besteed.

De gemeente kan voor het voeren van een gesprek over risico’s in het verkiezingsproces gebruik maken van de gespreksstarters Risicoanalyse verkiezingen, die elke gemeente in het voorjaar van 2026 heeft ontvangen. Extra setjes kaarten kunnen aangevraagd worden via het Informatiepunt Verkiezingen.

Wanneer de gemeente besluit dat er centraal wordt geteld (CSO), moet dit uiterlijk op de dag van kandidaatstelling (1 februari) bekend worden gemaakt. Dit besluit moet voor iedere verkiezing waarbij voor CSO gekozen wordt, gepubliceerd worden. Het besluit mag voor meerdere verkiezingen genomen worden. 

Art. N 1, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk voorbeeldtekst collegebesluit centrale stemopneming

Van maandag 18 januari tot en met maandag 1 februari, én woensdag 3 en donderdag 4 februari 2027 kunnen kiezers een ondersteuningsverklaring afleggen voor politieke groeperingen die nog geen zetel hebben in de Provinciale Staten of het waterschap.

Een ondersteuningsverklaring is een schriftelijke verklaring (model H 4) die een kiezer aflegt bij de eigen gemeente. Met deze verklaring laat de kiezer zien dat deze de deelname van een partij aan de Provinciale Staten- of waterschapsverkiezing ondersteunt.

Zorg ervoor dat de medewerkers goed zijn geïnformeerd en er voldoende capaciteit aan de balie is.

• Bekijk instructies ondersteuningsverklaringen, beschikbaar in oktober
• Bekijk model H 4

In de praktijk maken bijna alle politieke partijen gebruik van de software OSV2020-PP voor de kandidaatstelling. Daarin zijn de formulieren beschikbaar en kunnen ze digitaal ingevuld worden. Deze formulieren (de modellen) moeten ook verkrijgbaar zijn bij elke gemeente als een burger daarom vraagt.
 

Art. H 1, van het Kiesbesluit

• Model H 1 (Kandidatenlijst)
• Model H 3-1 (Machtiging om aanduiding boven kandidatenlijst te plaatsen)
• Model H 3-2 (Machtiging om samengevoegde aanduiding boven kandidatenlijst te plaatsen)
• Model H 4 (Ondersteuningsverklaring)
• Model H 9 (Instemmingsverklaring)
• Model H 12 (Betalingsbewijs waarborgsom bij kandidaatstelling)

Ondersteuningsverklaringen kunnen van maandag 18 januari t/m maandag 1 februari afgelegd worden bij de gemeente.

Op woensdag 3 en donderdag 4 februari kunnen kiezers ook een ondersteuningsverklaring afleggen, voor partijen die niet voldoende of ongeldige verklaringen hebben ingeleverd op de dag van kandidaatstelling.

• Bekijk instructies ondersteuningsverklaringen, beschikbaar in oktober
• Bekijk model H 4

Kandidaten die gekozen worden tot lid van de Provinciale Staten of het algemeen bestuur van het waterschap moeten voor hun benoeming een verklaring van kiesgerechtigdheid overleggen. Deze verklaring van kiesgerechtigdheid is een uittreksel uit de Basisregistratie personen (BRP) waarop een aantal specifieke gegevens staan. Nieuwe leden kunnen dit uittreksel uit de BRP opvragen bij de gemeente waar zij ingeschreven staan. Zorg dat dit uitrekesel beschikbaar is voor maart 2027.

Je kunt deze vraag dus aan de balie verwachten in de periode van begin maart tot woensdag 31 maart, wanneer de nieuwe leden van de Provinciale Staten en het algemeen bestuur van het waterschap geïnstalleerd worden. 

• Bekijk Instructie verklaring kiesgerechtigdheid, beschikbaar in februari

Het college van B&W is verantwoordelijk voor het aanwijzen van stemlokalen. De stemmingen voor de Provinciale Statenverkiezing en de waterschapsverkiezing(-en)  vinden in dezelfde stemlokalen plaats.

Controleer of bestaande stembureaus nog steeds voldoen aan de toegankelijkheidseisen of dat in de tussentijd veranderingen hebben plaatsgevonden.

Als de aangewezen stemlokalen niet zo zijn ingericht en uitgerust dat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen, informeert het college van B&W de gemeenteraad over de reden hiervoor.

Art. E 3, eerste lid, en J 4, eerste, tweede en derde lid en J 6a van de Kieswet

• Bekijk Stappenplan voldoende bereikbare stemlokalen voor de kiezer
• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving stembureaus, beschikbaar in oktober
• Bekijk Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor gemeentemedewerkers
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor locatiebeheerders

Op de stembureaus zijn allerlei kantoorartikelen en andere materialen zoals meubilair nodig. Het is belangrijk om op tijd in kaart te brengen wat je nodig hebt en eventueel bestellingen te plaatsen, zodat alles op tijd beschikbaar is.

Wat exact nodig is hangt af van de werkwijze binnen de gemeente. In de stembureau-instructie staat een beknopt overzicht:

Materialen
Inrichting:

• Stemhokjes.
• Meubilair voor stembureauleden: denk aan tafels met stoelen.
• Voor elke verkiezing een stembus met slotje.

Overige materialen:

• Rode potloden. In elk stemhokje een rood potlood. Of voldoende rode potloden om uit te reiken of de kiezer zelf te laten pakken.
• Stembiljetten.
• Posters in het stemlokaal: ‘Welkom in het stemlokaal’ en ‘Tellen van de Stemmen’.
• Poster in elk stemhokje: “Zo stemt u”.
• Wettelijke voorschriften voor de stemming (digitaal of op papier)
• Het proces-verbaal voor elke verkiezing
• Een uittreksel van het ROS (register ongeldige stempassen) voor elke verkiezing
• Voorbeelden van de stempas, de kiezerspas en het schriftelijk volmachtbewijs voor elke verkiezing
• Grote enveloppen
• Inpakpapier
• Materialen om pakken te verzegelen
• Blanco papier
• Evt. stempel met tekst: ‘onbruikbaar’

Materialen voor toegankelijkheid:

• Een loep, bij voorkeur met verlichting.
• In elk stemhokje verlichting.
• Vergrote kandidatenlijst.
• Stoelen met armleuning.

Kijk ook of je voldoende stembussen hebt voor de gecombineerde verkiezing. Voor iedere verkiezing heb je een aparte stembus nodig. Deze moeten voldoen aan de eisen gesteld in artikel J 3 van het kiesbesluit: stembussen moeten een sleuf hebben die kan worden afgesloten en voorzien zijn van een deksel met slot. Voor verschillende verkiezingen moeten de stembussen voldoende van elkaar te onderscheiden zijn (J 14 Kiesbesluit).

Door sommige gemeenten wordt gebruik gemaakt van verschillende digitale hulpmiddelen, bijvoorbeeld voor het aanmelden van stembureauleden, het monitoren van de opkomst, voor de communicatie tussen stembureauleden en de gemeente en voor het raadplegen van het register ongeldige stempassen (ROS). Houd er rekening mee dat een applicatie mogelijk minder goed of niet werkt op de dag van stemming. Het verkiezingsproces moet in dat geval wel door kunnen gaan. Controleer daarom als de applicatie aangeeft dat de kiezer niet kan worden toegelaten voor de zekerheid ook het papieren ROS. Daarom is het van belang om ervoor te zorgen dat stembureauleden weten hoe het papieren proces werkt. Ook moet het papieren uittreksel van het register ongeldige stempassen (ROS) ten alle tijden op de tafels liggen waar de stembureauleden zitten.    

• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming (beschikbaar in december)
• Bekijk Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor gemeentemedewerkers
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor locatiebeheerders

Ter voorbereiding op de dag van stemming bouwt de gemeente de stemlokalen op. Maak duidelijke afspraken voor de op- en afbouw van de stembureaus.

Wat moet je in ieder geval niet vergeten?

Materialen
Inrichting:

• Stemhokjes.
• Meubilair voor stembureauleden: denk aan tafels met stoelen.
• Voor elke verkiezing een stembus met slotje.

Overige materialen:

• Rode potloden. In elk stemhokje een rood potlood. Of voldoende rode potloden om uit te reiken of de kiezer zelf te laten pakken.
• Stembiljetten.
• Posters in het stemlokaal: ‘Welkom in het stemlokaal’ en ‘Tellen van de Stemmen’.
• Poster in elk stemhokje: “Zo stemt u”.
• Wettelijke voorschriften voor de stemming (digitaal of op papier).
• Het proces-verbaal voor elke verkiezing.
• Een uittreksel van het ROS (register ongeldige stempassen) voor elke verkiezing.
• Voorbeelden van de stempas, de kiezerspas en het schriftelijk volmachtbewijs voor elke verkiezing.
• Grote enveloppen.
• Inpakpapier.
• Materialen om pakken te verzegelen, zoals etiketten. 
• Blanco papier.
• Evt. stempel met tekst: ‘onbruikbaar’

Materialen voor toegankelijkheid:

• Een loep, bij voorkeur met verlichting.
• In elk stemhokje verlichting.
• Vergrote kandidatenlijst.
• Stoelen met armleuning.

Opstelling

• De stembureauleden kunnen het hele stemlokaal zien.
• De stembureauleden hebben zicht op de toegang van de stemhokjes.
• Let op! De stemhokjes zijn zo opgesteld dat stembureauleden of wachtende kiezers niet kunnen zien wat iemand stemt. Dit is belangrijk voor het stemgeheim.
• Er is minimaal 2 meter afstand tussen de stemhokjes en de wachtende kiezers. Zorg er zoveel mogelijk voor dat er geen rij is tussen de tafel met stembureauleden en de stemhokjes.

De wet ‘Hulp in het stemhokje’ waarvan de inwerkingtreding voorzien is op 1 januari 2027, is van invloed op de opstelling van de stemhokjes. Wees je hiervan bewust.

Neutraliteit

• Het stemlokaal is neutraal ingericht.
• Er zijn in (of rondom) het stemlokaal geen uitingen die kiezers kunnen beïnvloeden. Bijvoorbeeld verkiezingsposters en -advertenties van politieke partijen, buttons op de kleding van stembureauleden of waarnemers. Verwijder deze of dek ze af. Neem indien nodig contact op met met de locatiebeheerder. De Kieswet regelt de situatie in het stemlokaal. Een verbod van activiteiten rondom het stemlokaal moet geregeld worden in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Raadpleeg eventueel een collega van Juridische Zaken.

Art. J 36 van de Kieswet

Toegankelijkheid

• Controleer met de Actielijst Toegankelijkheid of het stemlokaal toegankelijk is voor alle kiezers.
• Tip: Plaats 1 stemhokje apart van de andere stemhokjes als dit mogelijk is, om kiezers die hulp willen goed te kunnen helpen.

• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming, beschikbaar in december
• Bekijk Posters stemlokaal en stemhokje, beschikbaar in januari
• Bekijk Actielijst toegankelijk stemlokaal voor stembureauleden
• Bekijk Wettelijke voorschriften stemming voor stembureauleden, beschikbaar in december 

Bij inwerkingtreding wet ‘Hulp in het stemhokje’ per 1 januari 2027:

• Bekijk Instructie voor gemeenten over de implementatie van het wetsvoorstel Hulp in het stemhokje, beschikbaar in oktober
• Bekijk Webinar Hulp in het stemhokje, beschikbaar in december

Start op tijd met het werven van stembureauleden. Zorg ervoor dat op de gemeentewebsite informatie staat over hoe mensen zich kunnen aanmelden als stembureaulid of teller. Denk hierbij ook aan het vaststellen van de vergoeding en het uitwerken van de wijze van uitbetaling.

Let op: volksvertegenwoordigers en bestuurders mogen geen stembureaulid zijn, als de nieuwe wetgeving over Hulp in het stemhokje in werking treedt (beoogd op 1 januari 2027).

Heeft jouw gemeente al genoeg aanmeldingen voor deze verkiezing? Gebruik de aanmeldingen dan om het reservebestand aan te vullen voor volgende verkiezingen. Of verwijs vrijwilligers door naar buurgemeenten die mogelijk nog op zoek zijn naar vrijwilligers. Heb je niet voldoende aanmeldingen, neem dan contact op met de projectleider van het waterschap binnen jouw gemeente. Wellicht kunnen zij vrijwilligers aandragen.

Ieder stembureau heeft een nummer. De stembureaus voor de verkiezing van de leden van Provinciale Staten zijn ook de stembureaus voor de verkiezing van de leden van het algemeen bestuur van het waterschap.

Art. E 3 van de Kieswet

• Bekijk Het stembureau, beschikbaar in oktober
• Bekijk Tips om het telproces voor de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen (PS/WS27) goed te organiseren, beschikbaar in oktober

De gemeente organiseert een training voor de leden en plaatsvervangende leden van de stembureaus. Voor training van stembureauleden kan de e-learning van de Kiesraad worden gebruikt. Op het stembureau ligt altijd een stembureau-instructie voor de dag van stemming (hand out).

Goed om te weten: De stembureauhand-out voor de dag van stemming en de e-learning van de Kiesraad zijn in 2026 volledig vernieuwd. Wellicht is dit van invloed op jouw eigen instructiematerialen.

Art. E 4, tweede lid en van de Kieswet

• Bekijk de pagina stembureau-instructie 
• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming, beschikbaar in december
• Bekijk Voorbeeld proces-verbaal stembureau (video)
• E-learning stembureauleden, beschikbaar in december

Het college van B&W is verantwoordelijk voor het benoemen van de leden en plaatsvervangende leden van de stembureaus. Je kunt hiervoor een overzicht maken en de personen op deze lijst laten benoemen door het college van B&W. Het is ook mogelijk om deze bevoegdheid te mandateren, bijvoorbeeld aan de projectleider. Neem hiervoor contact op met een collega van Juridische Zaken.

Let op: volksvertegenwoordigers en bestuurders mogen geen stembureaulid zijn, wanneer de nieuwe wetgeving over Hulp in het stemhokje in werking treedt (beoogd op 1 januari 2027).

Art. E 3, eerste lid van de Kieswet

• Bekijk Het stembureau, beschikbaar in oktober

Maak een rooster voor de stembureauleden (als hiervoor geen gebruik wordt gemaakt van een applicatie) en voor de ondersteuning vanuit de gemeente op de dag van stemming.

Denk hierbij ook aan de catering.

Het aanplakken van posters is voor veel politieke partijen een belangrijk middel om hun deelname aan de verkiezing onder de aandacht van de kiezers te brengen. Ook voor de opkomstbevordering is dit van belang. Maak afspraken intern of met eventuele externe partijen over het op tijd plaatsen van de verkiezingsborden.

De in het algemeen deel van het Gemeentefonds opgenomen voorziening voor de bekostiging van de organisatie van een verkiezing is ook bedoeld voor het plaatsen van verkiezingsborden. Het is daarom niet gepast om politieke partijen geld in rekening te brengen voor het aanplakken of laten afbeelden van hun posters, of in het geheel geen gelegenheid te bieden voor campagne-uitingen in de openbare ruimte.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de Unie van Waterschappen stellen verschillende communicatiematerialen beschikbaar voor opkomstbevordering en kiezerscommunicatie. Zorg dat de collega(‘s) die hier binnen jouw gemeente over gaan, over alle materialen beschikken.

• Bekijk communicatiematerialen BZK, beschikbaar januari

Voor de Provinciale Statenverkiezing is iedere Nederlander van 18 jaar of ouder, die niet is uitgesloten van het kiesrecht, kiesgerechtigd.

Voor de waterschapsverkiezing is iedereen die in de gemeente is ingeschreven als ingezetene van het waterschap (burgers met de Nederlandse nationaliteit, EU-burgers en niet-EU-burgers met een geldige verblijfsvergunning), 18 jaar of ouder is, en niet is uitgesloten van het kiesrecht, kiesgerechtigd.

De Kiesraad faciliteert een proces om in overleg met de softwareleveranciers, een aantal gemeenten, de IND en RvIG tot de juiste selectiecriteria te komen. De selectie wordt aangeleverd door de softwareleverancier van de burgerzakenapplicatie. De gemeente is zelf verantwoordelijk voor het selecteren van de kiesgerechtigden.

Let hierbij ook op de kiesgerechtigheid van geprivilegieerden (personen die op Nederlands grondgebied werkzaam zijn als diplomatiek of consulair ambtenaar of in dienst zijn bij een internationale organisatie). Deze personen moet je zelf toevoegen aan het bestand van geselecteerde kiezers.

Burgemeesters stellen daags na de kandidaatstelling het bestand met de naam- en adresgegevens van de kiesgerechtigden vast van de personen die op de dag van kandidaatstelling in de gemeente als kiezer zijn geregistreerd, voor het personaliseren van de stempassen. Het is van belang dat de stempassen tijdig aankomen bij de kiesgerechtigden.

Mutaties in het kiezersregister als gevolg van overlijden of verhuizing kunnen de gemeenten in de dagen na aanlevering van het kiezersregister nog doorgeven. Een aantal mutaties blijven relevant tot de verkiezingsdag. Ook hier moet je mogelijk actie op ondernemen (de zogenaamde ‘na-ijlende’ mutaties). Bekijk hiervoor ook de instructie hieronder.

• Bekijk Instructie selectiecriteria kiesgerechtigdheid en kiesgerechtigdheid geprivilegieerden, beschikbaar eind oktober

De burgemeester bezorgt aan het adres van de kiezers de kandidatenlijsten en een overzicht van de adressen en openingstijden van de stemlokalen en mobiele stembureaus, met vermelding van de toegankelijkheid van de stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking. En een overzicht van de adressen en zittingstijden van het GSB en (bij meerdere locaties) waar de werkzaamheden voor welk stembureau worden verricht.

Bereid deze teksten voor, eventueel aan de hand van een vorige versie, of aan de hand van onderstaande voorbeeldteksten. 

Art. J 4, eerste lid, art. J 9 en art. Na 2, vierde lid van de Kieswet; art. J 1 van het Kiesbesluit

• Bekijk Voorbeeldtekst mededeling zittingen gemeentelijk stembureau, beschikbaar in oktober
• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving stembureaus, beschikbaar in oktober

De burgemeester publiceert in het gemeenteblad tot wanneer een kiezer een schriftelijke volmacht of kiezerspas kan aanvragen .

Je kunt gebruik maken van een voorbeeldtekst. Ook de termijnen voor het aanvragen van een vervangende stempas maak je openbaar, dit hoeft niet in het gemeenteblad. Geadviseerd wordt deze termijn via de gebruikelijke gemeentelijke kanalen kenbaar te maken.    

Art. J 8, derde lid en L 7, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving schriftelijke volmacht, beschikbaar in oktober
• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving kiezerspas
• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving vervangende stempas
• Bekijk Model L 8 (Verzoek om bij volmacht te stemmen)
• Bekijk Formulier J 8 (Verzoek om een vervangende stempas)
• Bekijk Model K 8 (Verzoek om met een kiezerspas te stemmen)

De dag na de dag van de kandidaatstelling stelt de burgemeester voor het personaliseren van de stempassen de gegevens vast van de personen die op de dag van de kandidaatstelling in de gemeente als kiezer zijn geregistreerd en bevoegd zijn om aan de stemming deel te nemen. Dit bestand wordt aan de drukkers van stempassen verstrekt.

Art. J 7, eerste lid, van de Kieswet

De stembiljetten en huis-aan-huisoverzichten van kandidaten kunnen worden gedrukt wanneer de kandidatenlijsten definitief zijn.

Het CSB verstuurt de bestanden naar de drukkerijen van de stembiljetten. Jouw drukker benadert je misschien om een drukproef te controleren. Bespreek vooraf met de CSB’s voor PS en WS wie deze controle van de kandidatenlijsten doet. Controleer zelf altijd of de gegevens van de gemeente op de huis-aan-huis overzichten van kandidaten kloppen.

Het ministerie van BZK verstuurt aan de projectleiders verkiezingen de specificaties van de stembescheiden (stempas, schriftelijke volmacht en de achterkant van het stembiljet). Met  bijbehorende uitleg en informatie over de controles.

Plaats de verkiezingsborden waarop politieke partijen hun posters kunnen ophangen als de kandidatenlijsten definitief zijn. Of informeer politieke partijen over het aanleveren van een digitaal bestand.

In de praktijk kan het gebeuren dat kiezers hun stempas niet (tijdig) hebben ontvangen, of zijn kwijtgeraakt. Om het risico te verkleinen dat kiezers zich dit pas kort voor, of op de dag van de stemming realiseren, kan de gemeente kiezers proactief informeren over het moment waarop de stempas wordt verstuurd. Door bijvoorbeeld een opvallende envelop te gebruiken voor het versturen van een stempas vergroot je de kans dat de envelop wordt geopend. In aanvulling daarop kan je als gemeente de inwoners de mogelijkheid bieden zich aan te melden voor een berichtenservice, bijvoorbeeld via sms, dat hen erop attendeert dat hun stempas is verstuurd. 

Ook kan het soms gebeuren dat een grotere groep kiezers geen stempas heeft ontvangen, als gevolg van een fout in de postbezorging of in de selectie van de kiesgerechtigden. Dit kan bijvoorbeeld gaan om een straat of een wijk. Als dit wordt ontdekt vóór het opmaken van het Register van ongeldige stempassen (ROS), dan kunnen er proactief nieuwe stempassen worden verstuurd naar de kiezers die hierdoor zijn geraakt. In dat geval moeten de nummers van de oorspronkelijk verzonden stempassen worden opgenomen in het ROS. Het gaat dan niet om vervangende stempassen in de zin van artikel J 8 van de Kieswet, omdat die alleen door een kiezer zelf kan worden aan aangevraagd. Meld dit bij het Informatiepunt verkiezingen.

Deze werkwijze is alleen bruikbaar als de groep kiezers die geen stempas heeft ontvangen met voldoende zekerheid kan worden afgebakend, zodat het risico op verwarring bij de kiezers en/of het stembureau over de geldigheid van de verschillende stempassen wordt tegengegaan. Ten behoeve van kiezers die al een stempas hebben ontvangen, is het van belang dat de gemeente duidelijk communiceert waarom nieuwe stempassen worden toegestuurd en uitlegt dat de oude stempassen ongeldig zijn.

Art. J 7, tweede lid, van de Kieswet

Als er in jouw gemeente stembureaus met afwijkende openingstijden zijn, als de stemopneming woensdagavond om 21.00 uur op een andere plek plaatsvindt of als er mobiele stembureaus zijn, publiceert de burgemeester in het gemeenteblad:

• Afwijkende openingstijden en locaties voor de telling van de bijzondere stembureaus
• Openingstijden en locaties van mobiele stembureau

Art. Ja 1, derde en vierde lid; art. J 4a, eerste lid van de Kieswet

• Bekijk voorbeeldtekst openbare kennisgeving stembureaus, beschikbaar in oktober

Burgemeester bezorgt aan het adres van de kiezers:

• de kandidatenlijsten
• een overzicht van de adressen en openingstijden van de stemlokalen en mobiele stembureaus. Met vermelding welke stemlokalen toegankelijk zijn voor mindervaliden.
• een overzicht van de adressen en zittingstijden van het gemeentelijk stembureau en (bij meerdere locaties) waar de werkzaamheden van het gemeentelijk stembureau voor welk stembureau worden verricht.

Art. J 4, eerste lid, J 9 en Na 2, vierde lid van de Kieswet; art. J 1 van het Kiesbesluit

Mogelijkheid om schriftelijk een vervangende stempas, schriftelijke volmacht of kiezerspas aan te vragen.

Let op: de postbezorging is minder frequent dan in het verleden. We vragen je rekening te houden met het aangepaste bezorgkader, waardoor de kans dat een pas niet meer tijdig bij de kiezer arriveert groter wordt. We adviseren daarom gebruik te maken van alternatieve bezorgmethoden voor aanvragen die na woensdag 10 maart binnenkomen. Bijvoorbeeld door te overwegen om bodes of (fiets)koeriersdiensten in te zetten. Ook kun je overwegen de kiezer te vragen om het document op te halen bij het gemeentehuis, indien mogelijk.

Art. J 8, derde lid en art. L 7, eerste lid, van de Kieswet

Een kiezer kan uiterlijk dinsdag 16 maart 12.00 mondeling een vervangende stempas of kiezerspas aanvragen op het gemeentehuis.

Art. J 8, derde lid, van de Kieswet

Na uitgifte van de laatste vervangende stempas of kiezerspas moet het ROS worden opgemaakt en gedrukt of geprint worden vanuit het kiezersregister.

Art. J 2 van het kiesbesluit, art. J 7 a, eerste lid van de Kieswet

Op woensdag 17 maart 2027 brengen kiezers hun stem uit voor de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen.

Art. J 1 van de Kieswet

• Bekijk Actielijst toegankelijkheid
• Bekijk Posters stemlokaal en stemhokje, beschikbaar in januari
• Bekijk Wettelijke voorschriften voor stembureauleden, beschikbaar in december
• Bekijk Brochure geldige identiteitsbewijzen, beschikbaar in december
• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming, beschikbaar in december
• Bekijk Hoe om te gaan met burgers die zich soeverein willen laten verklaren?
• Bekijk Instructie schorsing zitting stembureau, beschikbaar in november
• Bekijk Voorbeelden blanco, geldige en ongeldige stemmen
• Bekijk Handelingsperspectief ronselen, beschikbaar in oktober

Op 2 juli 2026 heeft de Tweede Kamer ingestemd met een wetsvoorstel dat hulp in het stemhokje voor alle kiezers mogelijk maakt. De invoering van dit wetsvoorstel is voorzien op 1 januari 2027, maar de Eerste Kamer stemt in het najaar nog over het wetsvoorstel. Het is dus niet zeker of het wetsvoorstel van kracht is tijdens de verkiezingen in 2027.

• Bekijk Instructie voor gemeenten over de implementatie van het wetsvoorstel Hulp in het stemhokje, beschikbaar in oktober

Het stembureau mag niet toestaan dat er in het stemlokaal campagne wordt gevoerd, ook niet door kiezers. Als zij campagnekleding dragen, vraag hen direct na het uitbrengen van hun stem het stemlokaal te verlaten. Kiezers mogen in het stemlokaal ook niet discussiëren over hun keuze. De stembureauleden moeten neutraal zijn en mogen geen blijk geven van hun eigen politieke voorkeur.

Daarnaast moet het stembureau neutraal zijn ingericht. Er zijn in of rondom het stemlokaal geen uitingen die kiezers kunnen beïnvloeden. Bijvoorbeeld verkiezingsposters en -advertenties van politieke partijen, buttons op de kleding van stembureauleden of waarnemers. Verwijder deze of dek ze af. Neem indien nodig contact op met jouw contactpersoon of met de locatiebeheerder. De Kieswet regelt de situatie in het stemlokaal. Een verbod van activiteiten rondom het stemlokaal moet geregeld worden in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Raadpleeg eventueel een collega van Juridische Zaken.

Het stembureau is de hele dag toegankelijk voor belangstellenden, bijvoorbeeld journalisten of (burger)waarnemers. Ook tijdens het tellen van de stemmen. De gedachte daarachter is dat iedereen moet kunnen controleren of de stemmen correct worden geteld en of alle regels worden gevolgd. 

Attendeer belangstellenden erop dat zij aanwezig mogen zijn gedurende de tijd dat het stembureau zitting houdt, ook bij het tellen van de stemmen, na 21.00 uur. Dit kan bijvoorbeeld op de website van de gemeente. Ook de zitting van het gemeentelijk stembureau op de dag(en) na 17 maart is  openbaar.

Het tellen van de stemmen is openbaar. Belangstellenden mogen aanwezig zijn. Het tellen moet wel ordelijk blijven verlopen. Hanteer de volgende uitgangspunten:

• Het maken van aantekeningen, foto’s of video’s door belangstellenden is toegestaan. Ook de aanwezigheid van media is toegestaan. Voor het herkenbaar in beeld brengen van mensen is wel toestemming nodig.
• Belangstellenden mogen het telproces niet hinderen. Het is de verantwoordelijkheid van de voorzitter om de orde te bewaken en in te grijpen als de tellers worden gehinderd in hun werkzaamheden of als de orde bij het tellen op andere wijze in het geding is.
• Belangstellenden kunnen in geen geval zelf meetellen, of anderszins helpen. Het tellen wordt uitsluitend verricht door leden van het stembureau en tellers die zijn benoemd of aangewezen door burgemeester en wethouders.
• Het maken van een foto van de processen-verbaal is alleen toegestaan nadat de processen-verbaal zijn ondertekend door de leden van het stembureau. Zolang de processen-verbaal nog niet zijn ondertekend, staat de voorzitter het maken van foto’s van de processen-verbaal niet toe. Er kunnen nog gegevens ontbreken, of bezwaren worden ingediend.
• Er mogen geen foto’s worden gemaakt van de handtekeningen van de leden van het stembureau.

Als je op voorhand concrete aanwijzingen hebt dat derden van plan zijn de orde te verstoren, is het raadzaam om ook voor één of meer beveiligers te zorgen, en/of vooraf de politie te informeren. 

Op de pagina communicatiematerialen (link) staat een poster beschikbaar met daarop de regels die belangstellenden in acht moeten nemen. Hang deze poster in de telruimten zodat belangstellenden daarop kunnen worden geattendeerd.

Pers

Hanteer de volgende regels voor pers: 

• Kiezers mogen niet worden gehinderd als zij het stembureau willen betreden of verlaten.
• Pers mag geen foto’s of filmopnames maken in het stemhokje als een kiezer stemt. Ook niet als de kiezer hier toestemming voor geeft.
• Filmen of fotograferen van stembureauleden en kiezers is alleen toegestaan met toestemming. Pers moet dus vooraf toestemming vragen.

Burgerwaarnemers of internationale waarnemers

Iedere burger mag als belangstellende op een stembureau aanwezig zijn om de gang van zaken op het stembureau tijdens het stemproces en telproces te volgen. Ook internationale waarnemers kunnen het stem- en telproces in het stembureau observeren. Zij dragen altijd een badge. Belangstellenden mogen de orde niet verstoren en de voortgang niet belemmeren. Als een aanwezige het ergens niet mee eens is, kan deze bezwaar maken. Neem dit bezwaar op in het proces-verbaal.

Kwaliteitswaarnemers namens de kiesraad

De Kiesraad kan waarnemen om de kwaliteit van het verkiezingsproces te bevorderen. Dit doet hij om te beoordelen hoe de instructies in de praktijk uitwerken en verbeterd kunnen worden. Kwaliteitswaarnemers van de Kiesraad stellen zich altijd voor. De Kiesraad informeert de projectleider vooraf over bezoek aan een gemeente.

Wanneer een waarnemer van de Kiesraad in uitzonderlijke situaties een onregelmatigheid constateert dat een risico vormt voor het verloop van de verkiezing of de betrouwbaarheid van de verkiezingsuitslag, overlegt hij met de voorzitter en indien nodig met de projectleider verkiezingen van de gemeente.

De Kiesraad kan het stembureau met een procesaanwijzing opdragen de onregelmatigheid weg te nemen, met vermelding van een termijn waarbinnen hieraan moet zijn voldaan. Het stembureau maakt in het proces-verbaal melding van de procesaanwijzing.

• Bekijk Posters stemlokaal en stemhokje, beschikbaar in januari

Het stembureau:

• Telt het aantal toegelaten kiezers door het tellen van de stempassen, volmachten en kiezerspassen
• Vouwt de stembiljetten open
• Beoordeelt de geldigheid van de stembiljetten
• En telt de stemmen (bij centrale stemopneming alleen op lijstniveau).

Het stembureau doet in afzonderlijke pakken/enveloppen:

• Onbruikbaar gemaakte stempassen, kiezerspassen, volmachtbewijzen en stembiljetten
• Geldige stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen
• Niet gebruikte stembiljetten
• Het ROS
• De onbruikbaar gemaakte schriftelijke mededelingen van kiezers die hulp hebben gekregen (alleen van toepassing als de wet ‘Hulp in het stemhokje’ op 1 januari 2027 in werking treedt).

Het stembureau maakt hiervan proces-verbaal N 10 (N 10-1 voor DSO) of N 10-2 voor CSO) op.

De stembescheiden worden verpakt, verzegeld en voorzien van de naam van de gemeente, het nummer van het stembureau en een beschrijving van de inhoud. Schrijf de naam van de verkiezing (Provinciale Staten- of waterschapsverkiezing met de naam van het waterschap) duidelijk op de pakken.

De Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen zijn een gecombineerde verkiezing. Dit heeft effect op de uitvoering van het telproces: de telling duurt langer dan bij de Tweede Kamerverkiezing en de gemeenteraadsverkiezingen. Houd er rekening mee dat schorsen geen standaard optie is: schorsen doe je alleen als het niet verantwoord is de telling voort te zetten.

Art. N 1a-N 10 van de Kieswet; art. N 2 van het Kiesbesluit

• Bekijk Tips om het telproces voor de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen (PS/WS27) goed te organiseren, beschikbaar in oktober

• Bekijk Voorbeeld proces-verbaal stembureau (video)
   

Het stembureau draagt het proces-verbaal met de verzegelde stembescheiden over aan de gemeente. De burgemeester is verantwoordelijk voor het transport en de opslag tot aan de zitting van het gemeentelijk stembureau.

Art. N 11 van de Kieswet; art. N 1, N 2, N 3 en N 4 van het Kiesbesluit

• Bekijk Instructie vervoer, opslag en overdracht stembescheiden en processen-verbaal, beschikbaar in oktober
• Bekijk pagina Gemeentelijk stembureau

Vanaf de sluiting van de stembureaus kunnen de stemlokalen afgebouwd worden. Hoe en wanneer de afbouw plaatsvindt, is afhankelijk van gemeentelijke afspraken die hierover gemaakt zijn.

De burgemeester is verantwoordelijk voor de vernietiging van de verzegelde pakken met stembescheiden en processen-verbaal van de stembureaus. Van de vernietiging wordt een proces-verbaal opgemaakt.

Art. Na 37 en V 11a van de Kieswet
       

• Bekijk Vernietiging verkiezingsdocumenten