Stembureau openbaar lichaam (SOL) ER/KCCN27

Het stembureau van het openbaar lichaam (SOL) wordt benoemd door het bestuurscollege. Het bestuurscollege benoemt de leden en plaatsvervangende leden van het SOL en benoemt of wijst ondersteuners aan.

Daarnaast wijst het bestuurscollege zittingslocaties en -tijden aan. Deze informatie wordt gepubliceerd en ook opgenomen in het huis-aan-huis biljet dat het openbaar lichaam bij kiezers thuisbezorgt.

Het SOL stelt de uitkomst van de verkiezing op het niveau van het openbaar lichaam vast. Het SOL voor de eilandsraadverkiezing is ook het SOL voor de kiescollegeverkiezing van het betreffende openbaar lichaam.

De nieuwe wetgeving rondom hulp in het stemhokje, die mogelijk per 1 januari 2027 in werking treedt, regelt dat bestuurders en volksvertegenwoordigers niet meer benoemd kunnen worden als lid van het stembureau (van het openbaar lichaam). Hou hier rekening mee bij de benoeming van leden van het SOL.

Art. E 7, eerste lid; art. E 8, eerste lid; art. Na 2; art. Na 6; art. Ya 24 van de Kieswet 

• Bekijk Instructie het stembureau van het openbaar lichaam, beschikbaar in oktober
• Bekijk Voorbeeldtekst bestuurscollegebesluit benoeming leden SOL
• Bekijk Voorbeeldtekst mededeling zitting stembureau van het openbaar lichaam

Let op: leden van het SOL zijn andere personen dan de leden van het centraal stembureau (CSB). Bekijk Registratie en kandidaatstelling en Uitslagvaststelling voor informatie over de taken van het CSB.

Het openbaar lichaam organiseert een training voor de leden en plaatsvervangende leden van het SOL en de ondersteuners van het SOL.

Art. E 8, tweede lid; art. Na 6, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk Instructie zitting SOL (DSO), beschikbaar in november
• Bekijk Instructie zitting SOL (CSO), beschikbaar in november
• Bekijk video-instructie zitting SOL, beschikbaar in februari

Tijdens de zitting van het SOL zijn allerlei kantoorartikelen en andere materialen zoals meubilair nodig. Het is belangrijk op tijd in kaart te brengen wat je nodig hebt en eventueel bestellingen te plaatsen, zodat alles op tijd beschikbaar is.

Maak een rooster voor de zitting van het SOL voor zowel de eilandsraads- als kiescollegeverkiezing voor leden en ondersteuners van het SOL.

Hou ook rekening met een eventuele nieuwe zitting op dinsdag 23 maart of woensdagochtend 24 maart 2027.

Als het SOL gebruikmaakt van de uitslagprogrammatuur die door de Kiesraad beschikbaar wordt gesteld, moet het controleprotocol SOL worden uitgevoerd. De controles gaan onder meer na of de door het SOL gebruikte uitslagprogrammatuur goed heeft gefunctioneerd. De controles garanderen dat de uitkomsten in de digitale bestanden hetzelfde zijn als die op papier en dat de optellingen door de uitslagprogrammatuur correct zijn.

Daarnaast stelt de Kiesraad het controleprotocol voor het CSB vast, op basis waarvan mogelijke fouten en opmerkelijke uitkomsten in de uitslagen van het SOL gesignaleerd kunnen worden. Het SOL kan deze uitslag dan eventueel aanpassen in een nieuwe zitting. Een deel van deze controles is verwerkt in de uitslagprogrammatuur in de vorm van waarschuwingen. Het SOL kan terugverwijzingen voorkomen door in zijn proces-verbaal aan te geven of actie is ondernomen danwel een verklaring opnemen.

De Kiesraad maakt de controleprotocollen in de Staatscourant openbaar.

Art. Na 27, derde lid; P 1d, derde lid en P 20b, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk controleprotocol SOL (beschikbaar in oktober)
• Bekijk controleprotocol CSB (beschikbaar in oktober)

De Kiesraad stelt bij regeling de aansluitvoorschriften en gebruiksvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur vast. De aansluit- en gebruiksvoorschriften zijn van toepassing als gebruik wordt gemaakt van de uitslagprogrammatuur die de Kiesraad beschikbaar stelt.

De aansluitvoorschriften gaan over de aansluiting van de uitslagprogrammatuur. Voor het aansluiten van de uitslagprogrammatuur richt het bestuurscollege decentrale voorzieningen in en treft het bestuurscollege decentrale maatregelen. Deze voorzieningen, maatregelen en de installatie van de uitslagprogrammatuur moeten voldoen aan de aansluitvoorschriften. De aansluitvoorschriften gelden vanaf het moment dat de uitslagprogrammatuur wordt geïnstalleerd totdat de installatie wordt afgebroken.

De gebruiksvoorschriften gaan over het gebruik van de uitslagprogrammatuur. Gebruikers zijn verplicht om bij het gebruik van de programmatuur de gebruiksvoorschriften te volgen. Deze voorschriften zijn gedurende de hele periode van gebruik van de uitslagprogrammatuur door de gebruiker van toepassing.

Art. Ea 4, eerste lid, Kieswet en art. Ea 4, derde lid, Kiesbesluit

• Bekijk Aansluitvoorschriften en gebruiksvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur

De Kiesraad stelt het model beschikbaar waarmee het bestuurscollege verklaart of de decentrale voorzieningen en maatregelen voldoen aan de aansluitvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur. Dit is alleen van toepassing als gebruik wordt gemaakt van de uitslagprogrammatuur van de Kiesraad.

Art. Ea 6, Kieswet en art. Ea 7, eerste lid, Kiesbesluit

• Bekijk Model Ea 6 Verklaring onderzoek aansluit voorschriften (beschikbaar in november)

De Kiesraad publiceert op de website: 

• de uitkomst van de onafhankelijke toets waar de uitslagprogrammatuur mee is getoetst op wettelijke kaders;
• de uitkomst van de onafhankelijke toets naar de veiligheid van de uitslagprogrammatuur;
• de beschrijving van de centrale voorzieningen en maatregelen;
• de broncode van de uitslagprogrammatuur

Art. Ea 5, Kieswet en art. Ea 5, eerste lid, Kiesbesluit

De bestuurscolleges en de Kiesraad stellen in onderling overleg vast of het SOL en CSB gebruikmaken van de uitslagprogrammatuur die de Kiesraad beschikbaar stelt. Als de uitslagprogrammatuur wordt gebruikt, stelt de Kiesraad de uitslagprogrammatuur uiterlijk 3 weken voor de dag van stemming via het overdrachtsplatform beschikbaar.

De programmatuur ondersteunt bij het optellen van de uitslagen. Ook kunt je er alle benodigde documenten mee aanmaken.

• Bekijk Instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in december
• Bekijk Instructies gebruik software, (beschikbaar in januari

De projectleiders verkiezingen krijgen in december het verzoek om de contactgegevens voor het overdrachtsplatform aan te leveren via het Selfserviceportal van de Kiesraad.

Met het overdrachtsplatform kunnen bestanden veilig digitaal overgedragen worden.

Het overdrachtsplatform bestaat uit 2 delen:

• Het platform Uitwisseling, voor het downloaden van de uitslagprogrammatuur en het doorgeven van belangrijke bestanden.
• Het platform Teluitslagen, om de resultaten van het tellen van de stemmen door te geven aan het CSB en de Kiesraad

Art. Ea 2, derde lid, Kieswet en art. Ea 3, eerste lid, onder b van het Kiesbesluit

• Bekijk instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november

Log in op het overdrachtsplatform (platform Uitwisseling) en download de uitslagprogrammatuur.
 

• Bekijk Instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november
• Bekijk Instructies gebruik uitslagprogrammatuur, beschikbaar in januari
   

Via het overdrachtsplatform Teluitslagen wisselen openbare lichamen en de Kiesraad veilig bestanden uit, zoals digitale uitslagbestanden van de verkiezing.

In december 2026 hebben projectleiders verkiezingen contactgegevens aangeleverd voor de gebruikers van het overdrachtsplatform. Halverwege februari kunnen deze gebruikers zich registreren op overdrachtsplatform Teluitslagen.

• Bekijk instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november

Start met het opbouwen van de locatie waar de software gebruikt wordt en met het aansluiten van de software. In de installatie-instructie staat hoe het netwerk ingericht moet zijn en wat de systeemvereisten zijn.

• Bekijk installatie instructie software, beschikbaar in januari

Het bestuurscollege onderzoekt of de decentrale voorzieningen en maatregelen voldoen aan de aansluitvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur. Het bestuurscollege stelt een verklaring op over de uitkomsten van dit onderzoek. Het bestuurscollege publiceert de verklaring op de website van het openbaar lichaam en deelt de verklaring met de Kiesraad via het platform Uitwisseling.

Art. Ea 6, tweede lid, van de Kieswet en art. Ea 7, tweede lid, van het Kiesbesluit
 

• Bekijk Model Ea 6 Verklaring onderzoek aansluitvoorschriften, beschikbaar in december
• Bekijk instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november

De gezaghebber draagt de stembescheiden over aan het SOL en maakt overdrachtsdocument N 5 op.

Art. Na 9 van de Kieswet; art. N 5 van het Kiesbesluit

• Bekijk overdrachtsdocument N 5
• Bekijk instructie vervoer en opslag van de stembureau bescheiden en de processen-verbaal, beschikbaar in oktober

Het SOL houdt op de dag na de dag van de stemming een openbare zitting.

Het is de verantwoordelijkheid van het SOL om tijdens deze zitting de uitkomst van het openbaar lichaam vast te stellen.

• Bij decentrale stemopneming (DSO) worden de uitslagen van de stembureaus gecontroleerd en vinden eventuele hertellingen plaats.
• Bij centrale stemopneming (CSO) telt het SOL de stemmen op kandidaatsniveau en stelt de uitslag op lijstniveau vast. De uitslagen van stembureaus worden gecontroleerd en er vinden eventuele hertellingen plaats.
• De uitslagen van de stembureaus worden bij elkaar opgeteld. Dit kan met behulp van de uitslagprogrammatuur als besloten is dat de uitslagprogrammatuur wordt gebruikt.
• Als de uitslagprogrammatuur wordt gebruikt, wordt het controleprotocol SOL uitgevoerd. Daarna wordt een proces-verbaal Na 31-1 (DSO) of Na 31-2 (CSO) opgemaakt, en wordt de uitkomst van het openbaar lichaam bekend gemaakt.
• Na afloop van de zitting worden de stembescheiden, het proces-verbaal en de digitale bestanden overgedragen aan het openbaar lichaam.

Algemeen: Art. Na 1, Na 26 t/m Na 32 van de Kieswet, DSO: art. Na 10 t/m Na 15, CSO: art. Na 16 t/m Na 25

• Bekijk Instructies zitting SOL dentrale stemopneming (DSO), beschikbaar in november

• Bekijk Instructies zitting SOL centrale stemopneming (CSO), beschikbaar in november
• Bekijk Controleprotocol SOL, beschikbaar in november
• Bekijk Instructie schorsing zitting SOL, beschikbaar in november
• Bekijk Instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november
• Bekijk Instructies gebruik uitslagprogrammatuur, beschikbaar in januari

De zitting van het SOL (inclusief de eventuele invoer in de software) is net zoals de telling in het stembureau toegankelijk voor belangstellenden, bijvoorbeeld voor journalisten of (burger)waarnemers. De gedachte daarachter is dat iedereen moet kunnen controleren of de stemmen correct worden geteld en of alle regels worden gevolgd. 

Attendeer belangstellenden erop dat zij aanwezig mogen zijn tijdens de zitting van het SOL, bijvoorbeeld op de website van het openbaar lichaam.

Belangstellenden mogen aanwezig zijn, maar het tellen moet wel ordelijk blijven verlopen. Hanteer de volgende uitgangspunten:

• Het maken van aantekeningen, foto’s of video’s door belangstellenden is toegestaan. Ook de aanwezigheid van media is toegestaan.
• Belangstellenden mogen het telproces niet hinderen. Het is de verantwoordelijkheid van de voorzitter om de orde te bewaken en in te grijpen als de tellers worden gehinderd in hun werkzaamheden of als de orde bij het tellen op andere wijze in het geding is.
• Belangstellenden kunnen in geen geval zelf meetellen, of anderszins helpen. Het tellen wordt uitsluitend verricht door leden van het SOL en ondersteuners die zijn benoemd of aangewezen door het bestuurscollege.
• Het maken van een foto van de processen-verbaal is alleen toegestaan nadat de processen-verbaal zijn ondertekend door de leden van het SOL. Zolang de processen-verbaal nog niet zijn ondertekend, staat de voorzitter het maken van foto’s van de processen-verbaal niet toe. Er kunnen nog gegevens ontbreken, of bezwaren worden ingediend.
• Er mogen geen foto’s worden gemaakt van de handtekeningen van de leden van het stembureau.

Als je op voorhand concrete aanwijzingen hebt dat derden van plan zijn de orde te verstoren, is het raadzaam om ook voor één of meer beveiligers te zorgen, en/of vooraf de politie te informeren.

Pers

Hanteer de volgende regels voor pers: 

• Filmen of fotograferen van SOL-leden en ondersteuners is alleen toegestaan met toestemming. Pers moet dus vooraf toestemming vragen.

Burgerwaarnemers of internationale waarnemers

Iedere burger mag als belangstellende aanwezig zijn om de gang van zaken tijdens het telproces en de zitting van het SOL te volgen. Ook internationale waarnemers kunnen het stem- en telproces in observeren. Belangstellenden mogen de orde niet verstoren en de voortgang niet belemmeren. Als een aanwezige het ergens niet mee eens is, kan deze bezwaar maken. Neem dit bezwaar op in het proces-verbaal.

Waarnemers kwaliteit namens de Kiesraad

De Kiesraad kan waarnemen om de kwaliteit van het verkiezingsproces bevorderen. Als de Kiesraad dit gaat doen, wordt dit vooraf bekend gemaakt aan het openbaar lichaam. Wanneer een waarnemer van de Kiesraad een onregelmatigheid constateert die een risico vormt voor het verloop van de verkiezing of de betrouwbaarheid van de verkiezingsuitslag, overlegt hij met de voorzitter en indien nodig met de projectleider verkiezingen van het openbaar lichaam. De Kiesraad kan het stembureau met een procesaanwijzing opdragen de onregelmatigheid weg te nemen, met vermelding van een termijn waarbinnen hieraan moet zijn voldaan. Het stembureau maakt in het proces-verbaal melding van de procesaanwijzing.

Digitale overdracht aan CSB en Kiesraad:

Bij gebruik van de uitslagprogrammatuur:
Na de zitting van het SOL download je het .zip-bestand met de definitieve documenten uit de uitslagenprogrammatuur. Deze upload je via het overdrachtsplatform (platform Teluitslagen).

Het CSB en de Kiesraad hebben op deze manier toegang tot de digitale uitkomst van het openbaar lichaam.

• Bekijk instructies Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november
• Bekijk instructies gebruik uitslagprogrammatuur, beschikbaar in januari

Wanneer geen uitslagprogrammatuur wordt gebruikt:

Na de zitting van het SOL verstrekt de gezaghebber een afschrift (scan) van het proces-verbaal van het stembureau van het openbaar lichaam (Na 31-1 of Na 31-2) aan de Kiesraad. Als er decentraal is geteld verstrekt de gezaghebber ook de processen-verbaal van de stembureaus (N 10-1). De afschriften bevatten tevens de pagina’s met handtekeningen van de stembureauleden. Deze pagina’s worden niet gepubliceerd op de website. Bespreek met de Kiesraad hoe de scans veilig digitaal verzonden kunnen worden.

Fysieke overdracht aan CSB:

Let op: scan eerst de processen-verbaal en eventuele corrigenda voor publicatie op de website van het openbaar lichaam

Breng de processen-verbaal van het SOL zo snel mogelijk over naarhet CSB van de eilandsraads- en kiescollegeverkiezing. Volg hierbij de instructies van het CSB over de manier van inleveren (datum en/of tijdstip).

Bekijk de instructies voor een overzicht van de documenten die overgedragen moeten worden.

Art. Na 32 , derde lid, Na 35 en Na 36 van de Kieswet

• Bekijk Overdracht documenten SOL aan CSB, beschikbaar in november

Publiceer alle (gescande) processen-verbaal van de stembureaus en het SOL en eventuele corrigenda zonder ondertekening op de website van het openbaar lichaam. Publiceer ook een digitaal uitslagbestand (.csv bestand) als gebruik is gemaakt van de uitslagprogrammatuur.

De publicatie gebeurt zo snel mogelijk na het vaststellen van het totaal van het openbaar lichaam. De bestanden blijven gepubliceerd tot minimaal 3 maanden na toelating van de gekozenen. 

Art. Na 33 van de Kieswet

• Bekijk Instructie publiceren verkiezingsbestanden, beschikbaar in november

De gezaghebber legt afschriften van de processen-verbaal van de stembureaus en het SOL, en eventuele corrigenda ter inzage op de Census Office of bij Burgerzaken Dit mag ook digitaal, door de persoon die om inzage vraagt de documenten op een computer van het openbaar lichaam te laten bekijken.

Art. Na 34 van de Kieswet

Je kan een verzoek tot nader onderzoek (terugverwijzing) ontvangen van het CSB voor de eilandsraads- of kiescollegeverkiezing.

Wanneer je het verzoek hebt ontvangen houdt het SOL een nieuwe zitting. Tijdens deze openbare zitting onderzoekt het SOL mogelijke fouten in de telling en stelt deze zo nodig opnieuw vast. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van de uitslagprogrammatuur. 

Maak altijd een proces-verbaal P 2a op, ook als er geen nieuwe aantallen worden vastgesteld. Wanneer er wel nieuwe aantallen zijn, stel dan ook een corrigendum Na 14 op.

Op het oorspronkelijke proces-verbaal wordt vermeld dat een corrigendum is opgemaakt, door het inlegvel van het proces-verbaal in te vullen. Dit inlegvel voegt het CSB toe aan het oorspronkelijke proces-verbaal.

Art. P 1e van de Kieswet; art. P 2a en P 2b van het Kiesbesluit
 

• Bekijk Instructie nieuwe zitting SOL DSO (Inclusief beslisboom handelingen bij terugverwijzing DSO), beschikbaar in december
• Bekijk Instructie nieuwe zitting SOL CSO (inclusief beslisboom handelingen bij terugverwijzing CSO), beschikbaar in december
• Bekijk instructies gebruik uitslagprogrammatuur, beschikbaar in januari

Bij gebruik van de uitslagprogrammatuur:

Na de nieuwe zitting van het SOL download je het .zip-bestand met de nieuwe uitslagen uit de uitslagprogrammatuur. Deze upload je op het overdrachtsplatform Teluitslagen.

Het CSB en de Kiesraad hebben op deze manier toegang tot de digitale uitkomst van het openbaar lichaam.

Wanneer geen uitslagprogrammatuur wordt gebruikt:

Na de zitting van het SOL verstrekt de gezaghebber een afschrift (scan) van het corrigendum van het stembureau van het openbaar lichaam (Na 14) aan de Kiesraad. Als er decentraal is geteld verstrekt de gezaghebber ook de corrigenda van de stembureaus (Na 14-1). De afschriften bevatten tevens de pagina’s met handtekeningen van de stembureauleden. Deze pagina’s worden niet gepubliceerd op de website. Bespreek met de Kiesraad hoe de scans veilig digitaal verzonden kunnen worden.

Art. P 2b van het Kiesbesluit

• Bekijk instructies Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november
• Bekijk instructies gebruik uitslagprogrammatuur, beschikbaar in januari

Let op: scan eerst de processen-verbaal en eventuele corrigenda voor publicatie op de website van het openbaar lichaam.

Breng de nieuwe processen-verbaal van het SOL zo snel mogelijk over het CSB van de eilandsraads- en kiescollegeverkiezing.

Volg hierbij de instructies van het CSB voor het aanleveren van de documenten.

Art. Na 32 van de Kieswet, art. P 2b van het Kiesbesluit

• Bekijk instructie vervoer en opslag, beschikbaar in oktober
• Bekijk instructie overdracht documenten van SOL aan CSB en van CSB aan de eilandsraad of het kiescollege, beschikbaar in november

Als de nieuwe zitting van het SOL is afgelopen, publiceert de gemeente zo snel mogelijk op de website:

• het proces-verbaal van de nieuwe zitting zonder handtekeningen (P 2a)

Bij correcties wordt ook gepubliceerd:

• de gecorrigeerde verkiezingsuitkomsten van stembureaus en het SOL
• het .csv bestand uit de uitslagprogrammatuur (indien de uitslagprogrammatuur is gebruikt)

Art. Na 33 van de Kieswet

• Bekijk Instructie publiceren verkiezingsbestanden, beschikbaar in november