CSB: uitslagvaststelling ER/KCCN27

De Kiesraad stelt voor de eilandsraads- en kiescollegeverkiezingen een controleprotocol op voor het CSB. Het controleprotocol CSB is erop gericht om fouten in de uitkomsten van het stembureau van het openbaar lichaam (SOL) op te sporen. Het SOL kan de uitkomsten dan eventueel aanpassen in een nieuwe zitting. Het controleprotocol CSB bevat ook controles voor de juiste werking en het juiste gebruik van de uitslagprogrammatuur door het CSB. De Kiesraad maakt in de Staatscourant de controleprotocollen openbaar.

Art. Na 27, tweede lid, art. P 1d, derde en vierde lid en art. P 20b van de Kieswet

• Bekijk Controleprotocol SOL, beschikbaar in oktober

De Kiesraad stelt bij regeling de aansluitvoorschriften en gebruiksvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur vast. De aansluit- en gebruiksvoorschriften zijn van toepassing als gebruik wordt gemaakt van de uitslagprogrammatuur die de Kiesraad beschikbaar stelt.

De aansluitvoorschriften gaan over de aansluiting van de uitslagprogrammatuur. Voor het aansluiten van de uitslagprogrammatuur richt het bestuurscollege decentrale voorzieningen in en treft het bestuurscollege decentrale maatregelen. Deze voorzieningen, maatregelen en de installatie van de uitslagprogrammatuur moeten voldoen aan de aansluitvoorschriften. De aansluitvoorschriften gelden vanaf het moment dat de uitslagprogrammatuur wordt geïnstalleerd totdat de installatie wordt afgebroken.

De gebruiksvoorschriften gaan over het gebruik van de uitslagprogrammatuur. Gebruikers zijn verplicht om bij het gebruik van de programmatuur de gebruiksvoorschriften te volgen. Deze voorschriften zijn gedurende de hele periode van gebruik van de uitslagprogrammatuur door de gebruiker van toepassing.

Art. Ea 4, eerste lid, Kieswet en art. Ea 4 Kiesbesluit

• Bekijk Aansluitvoorschriften en gebruiksvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur

De Kiesraad stelt het model beschikbaar waarmee het bestuurscollege verklaart of de decentrale voorzieningen en maatregelen voldoen aan de aansluitvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur. Dit is alleen van toepassing als gebruik wordt gemaakt van de uitslagprogrammatuur van de Kiesraad.

Art. Ea 6, Kieswet en art. Ea 7, eerste lid, Kiesbesluit

• Bekijk Model Ea 6 Verklaring onderzoek & aansluitvoorschriften, bestuurscollege, beschikbaar in januari

De Kiesraad publiceert op de website:

• de uitkomst van de onafhankelijke toets waar de uitslagensoftware mee is getoetst op wettelijke kaders
• de uitkomst van de onafhankelijke toets naar de veiligheid van de uitslagensoftware
• de beschrijving van de centrale voorzieningen en maatregelen
• de broncode van de uitslagensoftware

Art. Ea 5, Kieswet en art. Ea 5, eerste lid, Kiesbesluit

De bestuurscolleges en de Kiesraad stellen in onderling overleg vast of het SOL en het CSB gebruikmaken van de uitslagprogrammatuur die de Kiesraad beschikbaar stelt. Als de uitslagprogrammatuur wordt gebruikt, stelt de Kiesraad de uitslagprogrammatuur uiterlijk 3 weken voor de dag van stemming via het overdrachtsplatform beschikbaar.

De programmatuur ondersteunt bij het optellen van de uitslagen. Ook kunt je er alle benodigde documenten mee aanmaken.

Art. Ea 6 van het Kiesbesluit

• Bekijk Instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november
• Bekijk Instructies gebruik uitslagprogrammatuur OSV2020-U, beschikbaar in januari

De Kiesraad publiceert de meldingen over een vermeende of geconstateerde storing in de uitslagprogrammatuur of aantasting van de werking, betrouwbaarheid of beveiliging van de uitslagprogrammatuur of de dreiging daarvan op de website.

Art. Ea 9, derde lid, van de Kieswet en art. Ea 8, eerste lid, van het Kiesbesluit

Voor de uitvoering van de taken van het CSB voor de uitslagvaststelling moet je verschillende voorbereidingen treffen, zoals het regelen van een locatie, bemensing, benodigdheden, en het uitdenken van het interne proces. Denk hierbij ook aan het inrichten van een digitaal proces voor het doen van meldingen door kiezers. Ook moet je nadenken over een proces voor de aanlevering van de documenten door het stembureau van het openbaar lichaam (SOL) aan het CSB als er sprake is van een nieuwe zitting van het SOL.

• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling, beschikbaar in december
• Bekijk voorbeeldtekst meldingsformulier, beschikbaar in oktober

Let op: Pasen en de eilandsraads- en kiescollegeverkiezingen 2027

Goed om te weten! De eilandsraads- en kiescollegeverkiezingen op 17 maart vallen rond Pasen. De Kiesraad adviseert daarom om de zitting van het CSB op de 8^ste dag na te stemming te houden (donderdag 25 maart vanaf 12.00 uur) en die dag ook alle documenten over te dragen aan het vertegenwoordigend orgaan omdat de vrijdag daarna Goede Vrijdag is. De maandag daarop is Tweede Paasdag. Op dinsdag treden de oude leden van de vertegenwoordigende organen af. Dit betekent dat het tijdspad krap is voor werkzaamheden die na de zitting van het CSB voor de benoeming van de nieuwe leden van het vertegenwoordigend orgaan moeten gebeuren.

Het CSB publiceert tijdstip en plaats van de openbare zitting voor de uitslagvaststelling in het afkondigingsblad.

Let op: Als het goed is heb je het tijdstip en de plaats van de zittingen van het CSB al gepubliceerd, tegelijkertijd met de publicatie van de zittingen voor kandidaatstelling.

Art. I 2 en art. P 3 van het Kiesbesluit

• Bekijk Voorbeeldtekst publicatie centraal stembureau over kandidaatstelling en uitslagvaststelling

De bestuurscolleges en de Kiesraad stellen in onderling overleg vast of het SOL en CSB gebruikmaken van de uitslagprogrammatuur die de Kiesraad beschikbaar stelt. Volg onderstaande instructies als de uitslagprogrammatuur wordt gebruikt.  

Via het overdrachtsplatform Teluitslagen wisselen openbare lichamen en de Kiesraad veilig bestanden uit, zoals digitale uitslagbestanden van de verkiezing.

In december 2026 hebben projectleiders verkiezingen contactgegevens aangeleverd voor de gebruikers van het overdrachtsplatform. Op 17 februari kunnen deze gebruikers zich registreren op overdrachtsplatform Teluitslagen.

• Bekijk instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november

Log in op het overdrachtsplatform Uitwisseling en download de uitslagprogrammatuur.

• Bekijk instructie Overdrachtsplatform, beschikbaar in november

Start met het opbouwen van de locatie waar de software gebruikt wordt en met het aansluiten van de software. In de installatie-instructie staat hoe het netwerk ingericht moet zijn en wat de systeemvereisten zijn.

• Bekijk installatie instructie software (beschikbaar in januari)
• Bekijk video-instructie installatie (beschikbaar in februari)

Volg onderstaande instructies als het CSB de uitslagprogrammatuur gebruikt.  

Het bestuurscollege onderzoekt of de decentrale voorzieningen en maatregelen voldoen aan de aansluitvoorschriften voor het gebruik van de uitslagprogrammatuur. Het bestuurscollege stelt een verklaring op over de uitkomsten van dit onderzoek. Het bestuurscollege publiceert de verklaring op de website van het openbaar lichaam en deelt de verklaring met de Kiesraad via het platform Uitwisseling.

Het college onderzoekt eenmaal per openbaar lichaam of aan de voorschriften voldaan wordt. Dit hoeft niet nogmaals als je dit al hebt gedaan voor het SOL.

Art. Ea 6, tweede lid, van de Kieswet en art. Ea 7, tweede lid, van het Kiesbesluit 

• Bekijk Model Ea 6 Verklaring onderzoek aansluit voorschriften bestuurscollege , beschikbaar in januari
• Bekijk instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november

Burgers kunnen bij het CSB schriftelijk melding maken van fouten in een proces-verbaal van een stembureau of het SOL. Het CSB onderzoekt deze meldingen van burgers. Deze moeten onderzocht worden en kunnen voor nader onderzoek worden doorgezet naar het SOL.

Art. P 1b van de Kieswet

• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling (inclusief afwegingskader meldingen van kiezers en terugverwijzingen controleprotocol CSB), beschikbaar in januari
• Bekijk voorbeeldtekst meldingsformulier, beschikbaar in november

• Het CSB controleert of de overgedragen bestanden compleet zijn. Het CBS controleert daarnaast of de processen-verbaal van de stembureaus, en het SOL zijn gepubliceerd op de website van het openbaar lichaam.
• Het CSB voert de controles op basis van het controleprotocol CSB uit:
  1. Indien gebruik is gemaakt van de uitslagprogrammatuur van de Kiesraad: Controle van opmerkelijke uitslagen met behulp van data-analyse: deze data-analyse levert een lijst van stembureaus op met verschillen en opmerkelijke uitslagen die nog eens bekeken zouden moeten worden.
     De Kiesraad ondersteunt hierbij door het uitvoeren van de data-analyse en het doen van een vooronderzoek. De resultaten worden via de Selfserviceportal van de Kiesraad doorgegeven aan het CSB. Vervolgens doet het CSB vervolgonderzoek en besluit over het al dan niet doen van een terugverwijzing voor een nieuwe zitting van het SOL. 
  2. Controle van bezwaren en bijzonderheden aan de hand van de papieren processen-verbaal: het CSB moet ervan overtuigd zijn dat er een betrouwbare uitslag is. Wanneer bezwaren en bijzonderheden in de processen-verbaal aanleiding geven tot twijfel hierover kan het CSB een terugverwijzing doen aan het SOL.

• Het CSB onderzoekt ook meldingen van kiezers. Kiezers kunnen bij het CSB schriftelijk melding maken van fouten in een proces-verbaal van een stembureau of het stembureau van het openbaar lichaam. Deze moeten onderzocht worden en kunnen bij het vermoeden van een fout terugverwezen worden aan het SOL om nader onderzoek te doen.

• Bekijk Controleprotocol CSB, beschikbaar in oktober
• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling (inclusief afwegingskader meldingen van kiezers en terugverwijzingen controleprotocol CSB), beschikbaar in januari

Het CSB controleert de uitslag en draagt zo nodig het SOL op een mogelijke fout in de telling te onderzoeken. Dit onderzoek gebeurt tijdens de voorbereidende werkzaamheden van het CSB en niet tijdens de zitting van het CSB.

Het verzoek voor een nader onderzoek wordt zo snel mogelijk na het besluit over de terugverwijzing aan het SOL gestuurd. Wanneer het SOL de terugverwijzing in een nieuwe zitting heeft onderzocht, ontvangt het CSB een nieuw proces-verbaal, en eventueel een corrigendum met een nieuwe uitkomst. Een corrigendum is alleen relevant als de uitslag gewijzigd is. In dat geval ontvangt het CSB ook een nieuw digitaal uitslagenbestand.

Het CSB heeft vooraf afspraken gemaakt met het SOL hoe de aanlevering van het nieuwe proces-verbaal en eventueel het corrigendum aangeleverd wordt aan het CSB.

Art. P 1, P 1d en P 1e van de Kieswet

• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling (inclusief afwegingskader meldingen van kiezers en terugverwijzingen controleprotocol CSB), beschikbaar in januari
• Bekijk Stembureau van het openbaar lichaam, voor de instructies voor het SOL over de nieuwe zitting, beschikbaar in december

Het CSB maakt proces-verbaal P 22-2 op met daarin de verkiezingsuitslag en zetelverdeling. Hiervoor kan gebruik worden gemaakt van de uitslagprogrammatuur, waarin de uitkomst van het SOL ingevoerd kan worden.

• Bekijk instructiemateriaal uitslagprogrammatuur (beschikbaar januari)

Het CSB controleert viisueel of de lijsttotalen in de uitkomst van het SOL (proces-verbaal Na 31) overeenkomen met de lijsttotalen in de P 22-2. Ook controleert het CSB de zetelverdeling handmatig aan de hand van dit onderdeel van het controleprotocol.

• Bekijk Controleprotocol CSB, beschikbaar in oktober

1. Controleer of het proces-verbaal P22 met bijlage 2 (meldingen van belangstellenden) en bijlage 3 (verslag controlewerkzaamheden) correct en compleet is.
2. Druk het proces-verbaal P22-2 af voor de zitting, zodat deze ondertekend kan worden.
3. Bereid een spreektekst voor, voor de voorzitter van het CSB.
   
    

• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling (inclusief afwegingskader meldingen van kiezers en terugverwijzingen controleprotocol CSB), beschikbaar in januari
• Bekijk Model P22-2: proces-verbaal van de uitslag van een verkiezing
• Bekijk ter inspiratie voor de Spreektekst voorzitter van de Kiesraad TK25

Het CSB houdt een openbare zitting voor het vaststellen van de uitslag van de eilandraadsverkiezing en kiescollegeverkiezing van het betreffende openbaar lichaam. 
Voeg na de zitting eventuele bijzonderheden en bezwaren die tijdens de zitting zijn gemaakt met de reactie van het CSB toe aan het proces-verbaal P 22-2 (bijlage 4 en 5).  De leden van het CSB ondertekenen vervolgens het proces-verbaal.

Art. P 20, P 20a, P 21 en P 22, van de Kieswet

• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling, beschikbaar in januari
• Bekijk Instructie schorsing zitting centraal stembureau

Het CSB publiceert proces-verbaal P 22-2 zonder handtekeningen op de website van het openbaar lichaam en legt een afschrift ter inzage. Als gebruik is gemaakt van de uitslagprogrammatuur, wordt ook het digitaal uitslagbestand online gepubliceerd.

Art. P 23 van de Kieswet

• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling (inclusief afwegingskader meldingen van kiezers en terugverwijzingen controleprotocol CSB), beschikbaar in januari
• Bekijk Instructie publicatie van bestanden, beschikbaar in november

De processen-verbaal en eventuele corrigenda worden overgebracht naar het vertegenwoordigend orgaan, t.b.v. het onderzoek voor de geloofsbrieven.

Bij gebruik van de uitslagprogrammatuur:
Draag het digitale uitslagbestand van het CSB ook over aan de Kiesraad via het overdrachtsplatform.

Wanneer geen uitslagprogrammatuur wordt gebruikt:
Na de openbare zitting verstrekt het CSB een afschrift (scan) van het proces-verbaal aan de Kiesraad. Het afschrift bevat tevens de pagina met handtekeningen van de CSB-leden. Deze pagina’s worden niet gepubliceerd op de website. Bespreek met de Kiesraad hoe de scans veilig digitaal verzonden kunnen worden

Art. P 24 van de Kieswet
 

• Bekijk instructie Gebruik overdrachtsplatform, beschikbaar in november
• Bekijk Instructie overdracht van CSB naar vertegenwoordigend orgaan, beschikbaar in oktober

De voorzitter van het CSB brengt de benoemden en het vertegenwoordigend orgaan schriftelijk op de hoogte van de benoeming. Bij gebruik van OSV2020-U komen de benoemingsbrieven uit de ondersteunende software.

Art. V 1, eerste en derde lid, van de Kieswet

• Bekijk Instructie CSB taken uitslagvaststelling, beschikbaar in januari

Het vertegenwoordigend orgaan heeft het laatste woord over de uitslag en geldigheid van de verkiezing. Om hen hierbij te ondersteunen, kan de Kiesraad een rapportage van bevindingen sturen na een verkiezing.

Deze stuurt de Kiesraad zo snel mogelijk en in elk geval voordat het vertegenwoordigend orgaan besluit over de toelating van de nieuwe leden. Als er geen rapportage van bevindingen wordt opgestuurd, laat de Kiesraad dat weten.

Het vertegenwoordigend orgaan in de oude samenstelling onderzoekt de geloofsbrieven en besluit over de toelating van de leden. Wanneer het vertegenwoordigend orgaan besluit dat er een hertelling moet plaatsvinden neemt het CSB contact op met de Kiesraad.

Achtergrondinformatie hertelling of herstemming

Na de bekendmaking van de uitslag door het CSB kan ook het vertegenwoordigend orgaan, in het kader van het geloofsbrievenonderzoek, besluiten tot een hertelling of een herstemming. De hertelling wordt dan uitgevoerd door het SOL onder toezicht van het vertegenwoordigend orgaan. Hiervoor geldt dezelfde procedure als wanneer het CSB besluit dat er een hertelling moet worden gedaan.

Een hertelling komt nog wel eens voor, maar een herstemming is zeldzaam. In geval van een herstemming wordt een nieuwe eilandsraads- of kiescollegeverkiezing georganiseerd. Deze herstemming kan beperkt blijven tot een of enkele stembureaus.

Het zittende (oude) vertegenwoordigend orgaan, en dus niet het CSB, kan een stemming ongeldig verklaren en tot een herstemming besluiten. Dit kan zij doen in het kader van het geloofsbrievenonderzoek. Bijvoorbeeld het ontbreken van een kandidaat op een stembiljet kan reden zijn voor een herstemming. Neem in deze uitzonderlijke situatie contact op met de Kiesraad over de vervolgstappen.

De uitslag van de verkiezing is onherroepelijk als het vertegenwoordigend orgaan de nieuwe leden heeft toegelaten. Er kan in Nederland geen beroep bij een rechter worden ingesteld tegen de vaststelling van de uitslag.

Art. V 4, eerste lid van de Kieswet

Op woensdag 31 maart treden de zittende leden van de eilandsraad en het kiescollege af. De eilandsraad en het kiescollege vergaderen op deze dag in de nieuwe samenstelling. Als op deze dag nog niet meer dan de helft van het wettelijk voorgeschreven aantal leden is toegelaten, houden de (oude) leden zitting in het vertegenwoordigend orgaan. Zij treden alsnog af op het moment dat meer dan de helft van het wettelijk voorgeschreven aantal leden is toegelaten.

Art. C 4, tweede lid, en V 15 van de Kieswet
Art. 19 en 94d van de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba

Nadat de termijn voor een hertelling is verstreken kan de software-opstelling worden afgebouwd.

Nadat de uitslag definitief is vastgesteld heeft het CSB nog een aantal taken:

• Vernietiging van documenten kandidaatstelling:
  na het vaststellen van de uitslag vernietigt het CSB de ingeleverde kandidatenlijsten en bijbehorende stukken, met uitzondering van de instemmingsverklaringen.  
   
• Terugbetaling waarborgsommen registratie partijnaam: 
  waarborgsommen voor registratie worden terugbetaald als de partij een geldige kandidatenlijst heeft ingeleverd. Als de waarborgsom nog niet eerder terugbetaald is, moet dat nu gebeuren.
   
• Terugbetaling waarborgsommen kandidaatstelling:
  waarborgsommen voor kandidaatstelling worden terugbetaald als een partij 75% van de kiesdeler heeft behaald of wanneer geen geldige lijst is ingeleverd.
   
• Schrappen van partijnamen (aanduidingen):
  aanduidingen worden geschrapt van partijen die geen geldige kandidatenlijst hebben ingeleverd. Als het register nog niet bijgewerkt is, moet dat nu gedaan worden.
   

• Bekijk Registratie en Kandidaatstelling voor uitleg over deze taken