Organisatie stemming en telling ER/KCCN27

De eilandsraad- en kiescollegeverkiezing zijn een gecombineerde verkiezing. Dit heeft effect op de uitvoering van het telproces.

Gebaseerd op cijfers van de vorige ER/KCCN-verkiezingen moeten tijdens deze verkiezingen ongeveer 23.000 stembiljetten worden geteld. Dit is aanzienlijk meer dan bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing (in totaal zo’n 3.750 stemmen in Bonaire, St. Eustatius en Saba). De voorspelling is dan ook dat het telproces veel langer gaat duren dan bij de Tweede Kamerverkiezing. Dit heeft grote gevolgen voor de telling op de stembureaus en voor de zittingen van de stembureaus van het openbaar lichaam (SOL). Reken er dus op dat het tellen van de stemmen van beide verkiezingen veel langer duurt dan bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing.

Voor de eilandsraad- en kiescollegeverkiezingen worden de stemmen op woensdagavond geteld. Houd er rekening mee dat schorsen geen standaard optie is: schorsen doe je alleen als het niet verantwoord is de telling voort te zetten.

Op 2 juli 2026 heeft de Tweede Kamer ingestemd met een wetsvoorstel dat hulp in het stemhokje voor alle kiezers mogelijk maakt. De Eerste Kamer stemt in het najaar over het wetsvoorstel. De invoering van dit wetsvoorstel is voorzien op 1 januari 2027, maar het is dus nog niet zeker of het wetsvoorstel van kracht is tijdens de verkiezingen in 2027.

Het is wel goed om hier als openbaar lichaam op voorbereid te zijn. Het wetsvoorstel heeft namelijk effect op de werkzaamheden van het stembureau en daarmee op de organisatie van stembureaus en de opleiding van stembureauleden.

• Bekijk Instructie Bereid je voor op de nieuwe regels voor hulp in het stemhokje
• Bekijk Webinar Hulp in het stemhokje, beschikbaar in december

Het openbaar lichaam kan kiezen op welke manier de stemmen worden geteld (stemopneming). Dit kan decentraal of centraal.  
 
Decentrale stemopneming (DSO): Op de avond van de stemming tellen de stembureaus de stemmen per lijst én per kandidaat. De volgende dag controleert het stembureau van het openbaar lichaam (SOL) tijdens een openbare zitting de processen-verbaal van alle stembureaus. Bij (vermoedelijke) fouten worden de stemmen van dat stembureau geheel of gedeeltelijk opnieuw geteld. Eventuele fouten worden gecorrigeerd in een zogenaamd corrigendum.

Centrale stemopneming (CSO): Op de avond van de stemming tellen de stembureaus alleen de stemmen per lijst. De stemmen per kandidaat worden dan nog niet geteld. Het SOL telt de volgende dag tijdens een openbare zitting de stemmen op kandidaatsniveau en stelt de uitslag op lijstniveau vast. Dit wordt ook wel ‘centraal tellen’ genoemd.

Besluit op welke manier het openbaar lichaam de stemopneming gaat doen:

• Wanneer je voor DSO kiest hoef je niets te doen.
• Wanneer je voor één of meer verkiezingen voor CSO kiest moet het bestuursco hierover een besluit nemen. Dit besluit publiceer je uiterlijk op maandag 1 februari 2027. Dat moet voor elke verkiezing opnieuw.

Art. N 1, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk Voorbeeldtekst bestuurscollegebesluit centrale stemopneming

Voor de betrouwbaarheid van het verkiezingsproces is het van belang dat openbare lichamen zich bewust zijn van mogelijke pogingen om de verkiezingen te beïnvloeden. Een voorbeeld hiervan is het risico op cyberaanvallen, waardoor de informatievoorziening aan kiezers kan worden verstoord. In de aanloop naar de verkiezing is hierop extra alertheid nodig. Het kabinet analyseert daarom waar er potentiële kwetsbaarheden zijn en treft waar nodig maatregelen om die kwetsbaarheden te verminderen.

Daarnaast raadt de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan een analyse van kwetsbaarheden in het verkiezingsproces uit te voeren. Hierbij moet de Chief Information Security Officer (CISO) betrokken worden. In de veiligheidsbriefing van het ministerie van BZK wordt hier ook aandacht aan besteed.

Het openbaar lichaam kan voor het voeren van een gesprek over risico’s in het verkiezingsproces gebruik maken van de gespreksstarters Risicoanalyse verkiezingen, die het openbaar lichaam in het voorjaar van 2026 heeft ontvangen. Extra setjes kaarten kunnen aangevraagd worden via het Informatiepunt Verkiezingen.

Wanneer het openbaar lichaam besluit dat er centraal wordt geteld (CSO), moet dit uiterlijk op de dag van kandidaatstelling (1 februari) bekend worden gemaakt. Dit besluit moet voor iedere verkiezing waarbij voor CSO gekozen wordt, gepubliceerd worden. Het besluit mag voor meerdere verkiezingen genomen worden. 

Art. N 1, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk voorbeeldtekst bestuurscollegebesluit centrale stemopneming

Van maandag 18 januari tot en met maandag 1 februari, én woensdag 3 en donderdag 4 februari 2027 kunnen kiezers een ondersteuningsverklaring afleggen voor politieke groeperingen die nog geen zetel hebben in de eilandsraad of het kiescollege.

Een ondersteuningsverklaring is een schriftelijke verklaring (model H 4) die een kiezer aflegt in het bestuurskantoor. Met deze verklaring laat de kiezer zien dat deze de deelname van een partij aan de eilandsraad- of kiescollegeverkiezing ondersteunt.

Zorg ervoor dat de medewerkers goed zijn geïnformeerd en er voldoende capaciteit aan de balie is.

• Bekijk instructies ondersteuningsverklaringen, beschikbaar in november
• Bekijk model H 4

Het openbaar lichaam moet de formulieren voor kandidaatstelling (modellen) aan een burger geven als deze daarom vraagt. Politieke partijen kunnen er ook voor kiezen om de software OSV2020-PP te gebruiken. In deze software zijn de formulieren digitaal in te vullen.

Art. H 1, van het Kiesbesluit

• Model H 1 (Kandidatenlijst)
• Model H 3-1 (Machtiging om aanduiding boven kandidatenlijst te plaatsen)
• Model H 3-2 (Machtiging om samengevoegde aanduiding boven kandidatenlijst te plaatsen)
• Model H 4 (Ondersteuningsverklaring)
• Model H 9 (Instemmingsverklaring)
• Model H 12 (Betalingsbewijs waarborgsom bij kandidaatstelling)

Ondersteuningsverklaringen kunnen van maandag 18 januari t/m maandag 1 februari afgelegd worden bij het bestuurskantoor.

Op woensdag 3 en donderdag 4 februari kunnen kiezers ook een ondersteuningsverklaring afleggen, voor partijen die niet voldoende geldige verklaringen hebben ingeleverd op de dag van kandidaatstelling.

• Bekijk instructies ondersteuningsverklaringen, beschikbaar in november
• Bekijk model H 4

Kandidaten die gekozen worden tot lid van de eilandsraad of het kiescollege moeten bij het aannemen van hun benoeming een verklaring van kiesgerechtigdheid overleggen. Deze verklaring van kiesgerechtigdheid is een uittreksel uit de Persoonsinformatievoorziening Nederlandse Antillen en Aruba (PIVA) waarop een aantal specifieke gegevens staan. Nieuwe leden kunnen dit uittreksel uit de PIVA opvragen bij het openbaar lichaam waar zij ingeschreven staan. 

Je kunt deze vraag dus aan de balie verwachten in de periode van begin maart tot woensdag 31 maart, wanneer de nieuwe leden van de eilandsraad en het kiescollege geïnstalleerd worden. 

• Bekijk Instructie verklaring kiesgerechtigdheid, beschikbaar in februari

Het bestuurscollege is verantwoordelijk voor het aanwijzen van stemlokalen. De stemmingen voor de eilandsraad- en kiescollegeverkiezing vinden in dezelfde stemlokalen plaats.

Controleer of bestaande stemlokalen nog steeds voldoen aan de toegankelijkheidseisen of dat in de tussentijd veranderingen hebben plaatsgevonden.

Als de aangewezen stemlokalen niet zo zijn ingericht en uitgerust dat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen, informeert het bestuurscollege de eilandsraad over de reden hiervoor.

Art. E 3, eerste lid, en J 4, eerste, tweede en derde lid en Ya 28a van de Kieswet

Waar in onderstaande documenten gesproken wordt over ‘gemeente’ kan ‘openbaar lichaam’ worden gelezen. De documenten zijn geschreven voor de situatie in Europees Nederland en zijn om die reden wellicht niet één op één toepasbaar in Caribisch Nederland.

• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving stembureaus

De onderstaande documenten zijn geschreven voor de situatie in Europees Nederland en zijn om die reden wellicht niet één op één toepasbaar in Caribisch Nederland.

• Bekijk Stappenplan voldoende bereikbare stemlokalen voor de kiezer
• Bekijk Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor gemeentemedewerkers
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor locatiebeheerders

Op de stembureaus zijn allerlei kantoorartikelen en andere materialen zoals meubilair nodig. Het is belangrijk om op tijd in kaart te brengen wat je nodig hebt en eventueel bestellingen te plaatsen, zodat alles op tijd beschikbaar is.

Wat exact nodig is hangt af van de werkwijze binnen het openbaar lichaam. In de stembureau-instructie staat een beknopt overzicht:

Materialen
Inrichting:

• Stemhokjes.
• Meubilair voor stembureauleden: denk aan tafels met stoelen.
• Voor elke verkiezing een stembus met slotje.

Overige materialen:

• Rode potloden. In elk stemhokje een rood potlood. Of voldoende rode potloden om uit te reiken of de kiezer zelf te laten pakken.
• Stembiljetten.
• Posters in het stemlokaal: ‘Welkom in het stemlokaal’ en ‘Tellen van de Stemmen’.
• Poster in elk stemhokje: “Zo stemt u”.
• Wettelijke voorschriften voor de stemming (digitaal of op papier).
• Het proces-verbaal voor elke verkiezing.
• Een uittreksel van het ROS (register ongeldige stempassen) voor elke verkiezing.
• Voorbeelden van de stempas en het schriftelijk volmachtbewijs voor elke verkiezing.
• Grote enveloppen.
• Inpakpapier.
• Materialen om pakken te verzegelen.
• Blanco papier.
• Evt. stempel met tekst: ‘onbruikbaar’.

Materialen voor toegankelijkheid:

• Een loep, bij voorkeur met verlichting.
• In elk stemhokje verlichting.
• Vergrote kandidatenlijst.
• Stoelen met armleuning.

Kijk ook of je voldoende stembussen hebt voor de gecombineerde verkiezing. Voor iedere verkiezing heb je een aparte stembus nodig. Deze moeten voldoen aan de eisen gesteld in artikel J 3 van het Kiesbesluit: stembussen moeten een sleuf hebben die kan worden afgesloten en voorzien zijn van een deksel met slot. Voor verschillende verkiezingen moeten de stembussen voldoende van elkaar te onderscheiden zijn (J 14 Kiesbesluit)

In het openbaar lichaam kan gebruik worden gemaakt van verschillende digitale hulpmiddelen, bijvoorbeeld voor het aanmelden van stembureauleden, het monitoren van de opkomst, voor de communicatie tussen stembureauleden en het openbaar lichaam en voor het raadplegen van het register ongeldige stempassen (ROS). Houd er rekening mee dat een applicatie mogelijk minder goed of niet werkt op de dag van stemming. Het verkiezingsproces moet in dat geval wel door kunnen gaan. Controleer daarom als de applicatie aangeeft dat de kiezer niet kan worden toegelaten voor de zekerheid ook het papieren ROS. Daarom is het van belang om ervoor te zorgen dat stembureauleden weten hoe het papieren proces werkt. Ook moet het papieren uittreksel van het register ongeldige stempassen (ROS) te allen tijde op de tafels liggen waar de stembureauleden zitten.    

• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming (beschikbaar in december)

Waar in onderstaande documenten gesproken wordt over ‘gemeente’ kan ‘openbaar lichaam’ worden gelezen.

• Bekijk Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor gemeentemedewerkers
• Bekijk Toegankelijke stemlocaties: checklist voor locatiebeheerders

Ter voorbereiding op de dag van stemming bouwt het openbaar lichaam de stemlokalen op. Maak duidelijke afspraken voor de op- en afbouw van de stembureaus.

Wat moet je in ieder geval niet vergeten?

Materialen
Inrichting:

• Stemhokjes.
• Meubilair voor stembureauleden: denk aan tafels met stoelen.
• Voor elke verkiezing een stembus met slotje.

Overige materialen:

• Rode potloden. In elk stemhokje een rood potlood. Of voldoende rode potloden om uit te reiken of de kiezer zelf te laten pakken.
• Stembiljetten.
• Posters in het stemlokaal: ‘Welkom in het stemlokaal’ en ‘Tellen van de Stemmen’.
• Poster in elk stemhokje: “Zo stemt u”.
• Wettelijke voorschriften voor de stemming (digitaal of op papier).
• Het proces-verbaal voor elke verkiezing.
• Een uittreksel van het ROS (register ongeldige stempassen) voor elke verkiezing.
• Voorbeelden van de stempas en het schriftelijk volmachtbewijs voor elke verkiezing.
• Grote enveloppen.
• Inpakpapier.
• Materialen om pakken te verzegelen, zoals etiketten. 
• Blanco papier.
• Evt. stempel met tekst: ‘onbruikbaar’

Materialen voor toegankelijkheid:

• Een loep, bij voorkeur met verlichting.
• In elk stemhokje verlichting.
• Vergrote kandidatenlijst.
• Stoelen met armleuning.

Opstelling

• De stembureauleden kunnen het hele stemlokaal zien.
• De stembureauleden hebben zicht op de toegang van de stemhokjes.
• Let op! De stemhokjes zijn zo opgesteld dat stembureauleden of wachtende kiezers niet kunnen zien wat iemand stemt. Dit is belangrijk voor het stemgeheim.
• Er is minimaal 2 meter afstand tussen de stemhokjes en de wachtende kiezers. Zorg er zoveel mogelijk voor dat er geen rij is tussen de tafel met stembureauleden en de stemhokjes.

De wet ‘Hulp in het stemhokje’ waarvan de inwerkingtreding voorzien is op 1 januari 2027, is van invloed op de opstelling van de stemhokjes. Wees je hiervan bewust.

Neutraliteit

• Het stemlokaal is neutraal ingericht.
• Er zijn in (of rondom) het stemlokaal geen uitingen die kiezers kunnen beïnvloeden. Bijvoorbeeld verkiezingsposters en -advertenties van politieke partijen, buttons op de kleding van stembureauleden of waarnemers. Verwijder deze of dek ze af. Neem indien nodig contact op met de locatiebeheerder. De Kieswet regelt de situatie in het stemlokaal. Een verbod van activiteiten rondom het stemlokaal moet geregeld worden in een eilandsverordening. Raadpleeg eventueel een collega van Juridische Zaken.

Art. J 36 van de Kieswet

Toegankelijkheid

• Controleer met de Actielijst Toegankelijkheid of het stemlokaal toegankelijk is voor alle kiezers.
• Tip: Plaats 1 stemhokje apart van de andere stemhokjes als dit mogelijk is, om kiezers die hulp willen goed te kunnen helpen.

• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming, beschikbaar in december
• Bekijk Posters stemlokaal en stemhokje, beschikbaar in januari
• Bekijk Actielijst toegankelijk stemlokaal voor stembureauleden
• Bekijk Wettelijke voorschriften stemming voor stembureauleden, beschikbaar in december 

Bij inwerkingtreding wet ‘Hulp in het stemhokje’ per 1 januari 2027:

• Bekijk Instructie Bereid je voor op de nieuwe regels voor hulp in het stemhokje
• Bekijk Webinar Hulp in het stemhokje, beschikbaar in december

Start op tijd met het werven van stembureauleden. Zorg ervoor dat op de website van het openbaar lichaam informatie staat over hoe mensen zich kunnen aanmelden als stembureaulid of teller. Denk hierbij ook aan het vaststellen van de vergoeding en het uitwerken van de wijze van uitbetaling.

Let op: volksvertegenwoordigers en bestuurders mogen geen stembureaulid zijn, als de nieuwe wetgeving over Hulp in het stemhokje in werking treedt (beoogd op 1 januari 2027).

Heeft jouw openbaar lichaam al genoeg aanmeldingen voor deze verkiezing? Gebruik de aanmeldingen dan om het reservebestand aan te vullen voor volgende verkiezingen.

Ieder stembureau heeft een nummer. De stembureaus voor de verkiezing van de leden van eilandsraad zijn ook de stembureaus voor de verkiezing van de leden van het kiescollege.

Art. E 3 van de Kieswet

• Bekijk Het stembureau

Het openbaar lichaam organiseert een training voor de leden en plaatsvervangende leden van de stembureaus. Voor de training van stembureauleden kan de e-learning van de Kiesraad worden gebruikt.  In deze e-learning wordt gesproken over ‘gemeente’. Leg de stembureauleden uit dat ze in plaats van ‘gemeente’ ‘openbaar lichaam’ moeten lezen. Op het stembureau ligt altijd een stembureau-instructie voor de dag van stemming (hand out).

Goed om te weten: De stembureauhand-out voor de dag van stemming en de e-learning van de Kiesraad zijn in 2026 volledig vernieuwd. Wellicht is dit van invloed op jouw eigen instructiematerialen.

Art. E 4, tweede lid en van de Kieswet

• Bekijk de pagina stembureau-instructie 
• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming, beschikbaar in december
• Bekijk Voorbeeld proces-verbaal stembureau (video)
• E-learning stembureauleden, beschikbaar in december

Het bestuurscollege is verantwoordelijk voor het benoemen van de leden en plaatsvervangende leden van de stembureaus. Je kunt hiervoor een overzicht maken en de personen op deze lijst laten benoemen door het bestuurscollege. Het is ook mogelijk om deze bevoegdheid te mandateren, bijvoorbeeld aan de projectleider. Neem hiervoor contact op met een collega van Juridische Zaken.

Let op: volksvertegenwoordigers en bestuurders mogen geen stembureaulid zijn, als de nieuwe wetgeving over Hulp in het stemhokje in werking treedt (beoogd op 1 januari 2027).

Art. E 3, eerste lid van de Kieswet

• Bekijk Het stembureau

Maak een rooster voor de stembureauleden (als hiervoor geen gebruik wordt gemaakt van een applicatie) en voor de ondersteuning vanuit het openbaar lichaam op de dag van stemming.

Denk hierbij ook aan de catering.

Het aanplakken van posters is voor veel politieke partijen een belangrijk middel om hun deelname aan de verkiezing onder de aandacht van de kiezers te brengen. Ook voor de opkomstbevordering is dit van belang. Maak afspraken intern of met eventuele externe partijen over het op tijd plaatsen van de verkiezingsborden.

De bekostiging voor de organisatie van een verkiezing die de openbare lichamen van het Rijk ontvangen is ook bedoeld voor het plaatsen van verkiezingsborden. Het is daarom niet gepast om politieke partijen geld in rekening te brengen voor het aanplakken of laten afbeelden van hun posters, of in het geheel geen gelegenheid te bieden voor campagne-uitingen in de openbare ruimte.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) stelt verschillende communicatiematerialen beschikbaar voor opkomstbevordering en kiezerscommunicatie. Zorg dat de collega die hier binnen jouw openbaar lichaam over gaat, over alle materialen beschikt.

• Bekijk communicatiematerialen BZK, beschikbaar januari

Voor de eilandsraadsverkiezing is iedereen die op de dag van kandidaatstelling in het openbaar lichaam is ingeschreven als ingezetene (burgers met de Nederlandse nationaliteit, niet-Nederlanders die minimaal 5 jaar onafgebroken legaal in Nederland verblijven), 18 jaar of ouder is, en niet is uitgesloten van het kiesrecht, kiesgerechtigd.

Voor de kiescollegeverkiezing is iedere Nederlander van 18 jaar of ouder, die niet is uitgesloten van het kiesrecht, en op de dag van kandidaatstelling ingezetene is van het openbaar lichaam kiesgerechtigd.

De Kiesraad faciliteert een proces om in overleg met de softwareleveranciers, de openbare lichamen de IND en RvIG tot de juiste selectiecriteria te komen. De selectie wordt aangeleverd door de softwareleverancier van de burgerzakenapplicatie. Het openbaar lichaam is zelf verantwoordelijk voor het selecteren van de kiesgerechtigden.

De gezaghebber stelt daags na de kandidaatstelling het bestand met de naam- en adresgegevens van de kiesgerechtigden vast van de personen die op de dag van kandidaatstelling in het openbaar lichaam als kiezer zijn geregistreerd, voor het personaliseren van de stempassen. Het is van belang dat de stempassen tijdig aankomen bij de kiesgerechtigden. Mutaties in het kiezersregister als gevolg van overlijden of verhuizing kan het openbaar lichaam in de dagen na aanlevering van het kiezersregister nog doorgeven. Een aantal mutaties blijven relevant tot de verkiezingsdag. Ook hier moet je mogelijk actie op ondernemen (de zogenaamde ‘na-ijlende’ mutaties). Bekijk hiervoor ook de instructie hieronder.

• Bekijk Instructie selectiecriteria kiesgerechtigdheid, beschikbaar in november

De gezaghebber bezorgt aan het adres van de kiezers de kandidatenlijsten en een overzicht van de adressen en openingstijden van de stemlokalen en mobiele stembureaus, met vermelding van de toegankelijkheid van de stemlokalen voor mensen met een lichamelijke beperking. En een overzicht van de adressen en zittingstijden van het SOL en (bij meerdere locaties) waar de werkzaamheden voor welk stembureau worden verricht.

Bereid deze teksten voor, eventueel aan de hand van een vorige versie, of aan de hand van onderstaande voorbeeldteksten. 

Art. J 4, eerste lid, art. J 9 en art. Na 2, vierde lid van de Kieswet; art. J 1 van het Kiesbesluit

• Bekijk Voorbeeldtekst mededeling zittingen stembureau van het openbaar lichaam, beschikbaar in november
• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving stembureaus

De gezaghebber publiceert in het afkondigingsblad tot wanneer een kiezer een schriftelijke volmacht kan aanvragen.

Je kunt gebruik maken van een voorbeeldtekst. Ook de termijnen voor het aanvragen van een vervangende stempas maak je openbaar, dit hoeft niet in het afkondigingsblad. Geadviseerd wordt deze termijn via de gebruikelijke kanalen van het openbaar lichaam kenbaar te maken.    

Art. J 8, derde lid en L 7, tweede lid, van de Kieswet

• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving schriftelijke volmacht
• Bekijk Voorbeeldtekst openbare kennisgeving vervangende stempas
• Bekijk Model L 8 (Verzoek om bij volmacht te stemmen)
• Bekijk Formulier J 8 (Verzoek om een vervangende stempas)

De dag na de dag van de kandidaatstelling stelt de gezaghebber voor het personaliseren van de stempassen de gegevens vast van de personen die op de dag van de kandidaatstelling in het openbaar lichaam als kiezer zijn geregistreerd en bevoegd zijn om aan de stemming deel te nemen. Dit bestand wordt, indien van toepassing, aan de drukkers van stempassen verstrekt.

Art. J 7, eerste lid, van de Kieswet

De stembiljetten en huis-aan-huisoverzichten van kandidaten kunnen worden gedrukt wanneer de kandidatenlijsten definitief zijn.

Het CSB verstuurt de bestanden naar de drukkerijen van de stembiljetten en controleert de drukproef. Controleer ook altijd of de gegevens van het openbaar lichaam op de huis-aan-huis overzichten van kandidaten kloppen.

Het ministerie van BZK verstuurt aan de projectleiders verkiezingen de specificaties van de stembescheiden (stempas, schriftelijke volmacht en de achterkant van het stembiljet). Met bijbehorende uitleg en informatie over de controles.

Plaats de verkiezingsborden waarop politieke partijen hun posters kunnen ophangen als de kandidatenlijsten definitief zijn. Informeer politieke partijen over de manier waarop het plakken van de verkiezingsposters georganiseerd wordt.

In de praktijk kan het gebeuren dat kiezers hun stempas niet (tijdig) hebben ontvangen, of zijn kwijtgeraakt. Om het risico te verkleinen dat kiezers zich dit pas kort voor, of op de dag van de stemming realiseren, kan het openbaar lichaam kiezers proactief informeren over het moment waarop de stempas wordt verstuurd. Door bijvoorbeeld een opvallende envelop te gebruiken voor het versturen van een stempas vergroot je de kans dat de envelop wordt geopend. In aanvulling daarop kan je als openbaar lichaam de inwoners de mogelijkheid bieden zich aan te melden voor een berichtenservice, bijvoorbeeld via sms, dat hen erop attendeert dat hun stempas is verstuurd. Je kunt de kiezer ook aanbieden om de stempas (op een centrale plek) op te halen als er problemen met de postbezorging verwacht worden.

Ook kan het soms gebeuren dat een grotere groep kiezers geen stempas heeft ontvangen, als gevolg van een fout in de postbezorging of in de selectie van de kiesgerechtigden. Dit kan bijvoorbeeld gaan om een straat of een wijk. Als dit wordt ontdekt vóór het opmaken van het Register van ongeldige stempassen (ROS), dan kunnen er proactief nieuwe stempassen worden verstuurd naar de kiezers die hierdoor zijn geraakt. In dat geval moeten de nummers van de oorspronkelijk verzonden stempassen worden opgenomen in het ROS. Het gaat dan niet om vervangende stempassen in de zin van artikel J 8 van de Kieswet, omdat die alleen door een kiezer zelf kunnen worden aangevraagd. Meld dit bij het Informatiepunt verkiezingen.

Deze werkwijze is alleen bruikbaar als de groep kiezers die geen stempas heeft ontvangen met voldoende zekerheid kan worden afgebakend, zodat het risico op verwarring bij de kiezers en/of het stembureau over de geldigheid van de verschillende stempassen wordt tegengegaan. Ten behoeve van kiezers die al een stempas hebben ontvangen, is het van belang dat het openbaar lichaam duidelijk communiceert waarom nieuwe stempassen worden toegestuurd en uitlegt dat de oude stempassen ongeldig zijn.

Art. J 7, tweede lid, van de Kieswet

Als er in jouw openbaar lichaam stembureaus met afwijkende openingstijden zijn, als de stemopneming woensdagavond om 21.00 uur op een andere plek plaatsvindt of als er mobiele stembureaus zijn, publiceert de gezaghebber in het afkondigingsblad:

• Afwijkende openingstijden en locaties voor de telling van de bijzondere stembureaus
• Openingstijden en locaties van mobiele stembureau

Art. Ja 1, derde en vierde lid; art. J 4a, eerste lid van de Kieswet
 

• Bekijk voorbeeldtekst openbare kennisgeving stembureaus

De gezaghebber bezorgt aan het adres van de kiezers:

• de kandidatenlijsten
• een overzicht van de adressen en openingstijden van de stemlokalen en mobiele stembureaus. Met vermelding welke stemlokalen toegankelijk zijn voor mindervaliden.
• een overzicht van de adressen en zittingstijden van het stembureau van het openbaar lichaam en (bij meerdere locaties) waar de werkzaamheden van het stembureau van het openbaar lichaam voor welk stembureau worden verricht.

Art. J 4, eerste lid, J 9 en Na 2, vierde lid van de Kieswet; art. J 1 van het Kiesbesluit

Mogelijkheid om schriftelijk een vervangende stempas of schriftelijke volmacht aan te vragen.

Let op: de postbezorging geeft mogelijk problemen als iemand donderdag 11 of vrijdag 12 maart nog gebruik van wil maken van deze optie. We adviseren daarom gebruik te maken van alternatieve bezorgmethoden voor aanvragen die na woensdag 10 maart binnenkomen. Bijvoorbeeld door te overwegen om bodes of (fiets)koeriersdiensten in te zetten. Ook kun je overwegen de kiezer te vragen om het document op te halen bij de Census Office of bij Burgerzaken, indien mogelijk.

Art. J 8, derde lid en art. L 7, eerste lid, van de Kieswet

Een kiezer kan uiterlijk dinsdag 16 maart 12.00 uur mondeling een vervangende stempas aanvragen bij de Census Office of bij Burgerzaken

Art. J 8, derde lid, van de Kieswet

Na uitgifte van de laatste vervangende stempas  moet het ROS worden opgemaakt en gedrukt of geprint worden vanuit het kiezersregister.

Art. J 2 van het kiesbesluit, art. J 7 a, eerste lid van de Kieswet

Op woensdag 17 maart 2027 brengen kiezers hun stem uit voor de eilandsraads- en kiescollegeverkiezingen.

Art. J 1 van de Kieswet

• Bekijk Actielijst toegankelijkheid, beschikbaar in november
• Bekijk Posters stemlokaal en stemhokje, beschikbaar in januari
• Bekijk Wettelijke voorschriften voor stembureauleden, beschikbaar in december
• Bekijk Brochure geldige identiteitsbewijzen, beschikbaar in december
• Bekijk Stembureauhand-out voor de dag van stemming, beschikbaar in december
• Bekijk Hoe om te gaan met burgers die zich soeverein willen laten verklaren?
• Bekijk Instructie schorsing zitting stembureau, beschikbaar in november
• Bekijk Voorbeelden blanco, geldige en ongeldige stemmen
• Bekijk Handelingsperspectief bij vermoedens ronselen

Op 2 juli 2026 heeft de Tweede Kamer ingestemd met een wetsvoorstel dat hulp in het stemhokje voor alle kiezers mogelijk maakt. De invoering van dit wetsvoorstel is voorzien op 1 januari 2027, maar de Eerste Kamer stemt in het najaar nog over het wetsvoorstel. Het is dus niet zeker of het wetsvoorstel van kracht is tijdens de verkiezingen in 2027.

• Bekijk Instructie Bereid je voor op de nieuwe regels voor hulp in het stemhokje

Het stembureau mag niet toestaan dat er in het stemlokaal campagne wordt gevoerd, ook niet door kiezers. Als zij campagnekleding dragen, vraag hen direct na het uitbrengen van hun stem het stemlokaal te verlaten. Kiezers mogen in het stemlokaal ook niet discussiëren over hun keuze. De stembureauleden moeten neutraal zijn en mogen geen blijk geven van hun eigen politieke voorkeur.

Daarnaast moet het stembureau neutraal zijn ingericht. Er zijn in of rondom het stemlokaal geen uitingen die kiezers kunnen beïnvloeden. Bijvoorbeeld verkiezingsposters en -advertenties van politieke partijen, buttons op de kleding van stembureauleden of waarnemers. Verwijder deze of dek ze af. Neem indien nodig contact op met jouw contactpersoon of met de locatiebeheerder. De Kieswet regelt de situatie in het stemlokaal. Een verbod van activiteiten rondom het stemlokaal moet geregeld worden in een eilandverordening. Raadpleeg eventueel een collega van Juridische Zaken.

Het stembureau is de hele dag toegankelijk voor belangstellenden, bijvoorbeeld journalisten of (burger)waarnemers. Ook tijdens het tellen van de stemmen. De gedachte daarachter is dat iedereen moet kunnen controleren of de stemmen correct worden geteld en of alle regels worden gevolgd. 

Attendeer belangstellenden erop dat zij aanwezig mogen zijn gedurende de tijd dat het stembureau zitting houdt, ook bij het tellen van de stemmen, na 21.00 uur. Dit kan bijvoorbeeld op de website van het openbaar lichaam. Ook de zitting van het openbaar lichaam op de dag(en) na 17 maart is openbaar.

Het tellen van de stemmen is openbaar. Belangstellenden mogen aanwezig zijn. Het tellen moet wel ordelijk blijven verlopen. Hanteer de volgende uitgangspunten:

• Het maken van aantekeningen, foto’s of video’s door belangstellenden is toegestaan. Ook de aanwezigheid van media is toegestaan. Voor het herkenbaar in beeld brengen van mensen is wel toestemming nodig.
• Belangstellenden mogen het telproces niet hinderen. Het is de verantwoordelijkheid van de voorzitter om de orde te bewaken en in te grijpen als de tellers worden gehinderd in hun werkzaamheden of als de orde bij het tellen op andere wijze in het geding is.
• Belangstellenden kunnen in geen geval zelf meetellen, of anderszins helpen. Het tellen wordt uitsluitend verricht door leden van het stembureau en tellers die zijn benoemd of aangewezen door het bestuurscollege.
• Het maken van een foto van de processen-verbaal is alleen toegestaan nadat de processen-verbaal zijn ondertekend door de leden van het stembureau. Zolang de processen-verbaal nog niet zijn ondertekend, staat de voorzitter het maken van foto’s van de processen-verbaal niet toe. Er kunnen nog gegevens ontbreken, of bezwaren worden ingediend.
• Er mogen geen foto’s worden gemaakt van de handtekeningen van de leden van het stembureau.

Als je op voorhand concrete aanwijzingen hebt dat derden van plan zijn de orde te verstoren, is het raadzaam om ook voor één of meer beveiligers te zorgen, en/of vooraf de politie te informeren. 

Op de pagina communicatiematerialen staat een poster met daarop de regels die belangstellenden in acht moeten nemen. Hang deze poster in de telruimten zodat belangstellenden daarop worden geattendeerd.

Pers

Hanteer de volgende regels voor pers: 

• Kiezers mogen niet worden gehinderd als zij het stembureau willen betreden of verlaten.
• Pers mag geen foto’s of filmopnames maken in het stemhokje als een kiezer stemt. Ook niet als de kiezer hier toestemming voor geeft.
• Filmen of fotograferen van stembureauleden en kiezers is alleen toegestaan met toestemming. Pers moet dus vooraf toestemming vragen.

Burgerwaarnemers of internationale waarnemers

Iedere burger mag als belangstellende in een stemlokaal aanwezig zijn om de gang van zaken tijdens het stemproces en telproces te volgen. Ook internationale waarnemers kunnen het stem- en telproces in het stemlokaal observeren. Zij dragen altijd een badge. Belangstellenden mogen de orde niet verstoren en de voortgang niet belemmeren. Als een aanwezige het ergens niet mee eens is, kan deze bezwaar maken. Neem dit bezwaar op in het proces-verbaal.

Kwaliteitswaarnemers namens de kiesraad

De Kiesraad kan waarnemen om de kwaliteit van het verkiezingsproces te bevorderen. Dit doet hij om te beoordelen hoe de instructies in de praktijk uitwerken en verbeterd kunnen worden. Kwaliteitswaarnemers van de Kiesraad stellen zich altijd voor. De Kiesraad informeert de projectleider vooraf over bezoek aan een openbaar lichaam.

Wanneer een waarnemer van de Kiesraad in uitzonderlijke situaties een onregelmatigheid constateert die een risico vormt voor het verloop van de verkiezing of de betrouwbaarheid van de verkiezingsuitslag, overlegt hij met de voorzitter en indien nodig met de projectleider verkiezingen van het openbaar lichaam.

De Kiesraad kan het stembureau met een procesaanwijzing opdragen de onregelmatigheid weg te nemen, met vermelding van een termijn waarbinnen hieraan moet zijn voldaan. Het stembureau maakt in het proces-verbaal melding van de procesaanwijzing.

• Bekijk Posters stemlokaal en stemhokje, beschikbaar in januari

Het stembureau:

• Telt het aantal toegelaten kiezers door het tellen van de stempassen en volmachten
• Vouwt de stembiljetten open
• Beoordeelt de geldigheid van de stembiljetten
• En telt de stemmen (bij centrale stemopneming alleen op lijstniveau).

Het stembureau doet in afzonderlijke pakken/enveloppen:

• Onbruikbaar gemaakte stempassen, volmachtbewijzen en stembiljetten
• Geldige stempassen en volmachtbewijzen
• Niet gebruikte stembiljetten
• Het ROS
• De onbruikbaar gemaakte schriftelijke mededelingen van kiezers die hulp hebben gekregen (alleen van toepassing als de wet ‘Hulp in het stemhokje’ op 1 januari 2027 in werking treedt).

Het stembureau maakt hiervan proces-verbaal N 10 (N 10-1 voor DSO) of N 10-2 voor CSO) op.

De stembescheiden worden verpakt, verzegeld en voorzien van de naam van het openbaar lichaam, het nummer van het stembureau en een beschrijving van de inhoud. Schrijf de naam van de verkiezing (eilandsraad of kiescollege) duidelijk op de pakken.

De eilandsraads- en kiescollegeverkiezingen zijn een gecombineerde verkiezing. Dit heeft effect op de uitvoering van het telproces: de telling duurt langer dan bij de Tweede Kamerverkiezing. Houd er rekening mee dat schorsen geen standaard optie is: schorsen doe je alleen als het niet verantwoord is de telling voort te zetten.

Art. N 1a-N 10 van de Kieswet; art. N 2 van het Kiesbesluit
 

• Bekijk Voorbeeld proces-verbaal stembureau

Het stembureau draagt het proces-verbaal met de verzegelde stembescheiden over aan het openbaar lichaam. De gezaghebber is verantwoordelijk voor het transport en de opslag tot aan de zitting van het stembureau van het openbaar lichaam.

Art. N 11 van de Kieswet; art. N 1, N 2, N 3 en N 4 van het Kiesbesluit 

• Bekijk Instructie vervoer, opslag en overdracht stembescheiden en processen-verbaal
• Bekijk pagina Stembureauopenbaar lichaam

Vanaf de sluiting van de stembureaus kunnen de stemlokalen afgebouwd worden. Hoe en wanneer de afbouw plaatsvindt, is afhankelijk van afspraken die het openbaar lichaam hierover heeft gemaakt.

De gezaghebber is verantwoordelijk voor de vernietiging van de verzegelde pakken met stembescheiden en processen-verbaal van de stembureaus. Van de vernietiging wordt een proces-verbaal opgemaakt.

Art. Na 37 en V 11a van de Kieswet
 

• Bekijk Vernietiging verkiezingsdocumenten