De gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 zijn goed verlopen. Dat constateert de Kiesraad in zijn evaluatieadvies. Gemeenten hebben hard gewerkt om de verkiezing rustig en soepel te laten verlopen. In het evaluatieadvies benoemt de Kiesraad een aantal punten die zien op verdere optimalisatie van het proces.
Beeld: © Kiesraad
Wim Kuijken, voorzitter Kiesraad: “Bij de gemeenteraadsverkiezingen zijn de 3 nieuwe wetten rond de uitslagvaststelling, programmatuur en kwaliteitsbevordering voor het eerst in samenhang toegepast. De gemeenten hebben hard gewerkt om het laatste onderdeel van de nieuwe wetgeving te implementeren, de verkiezingen te organiseren en deze verkiezingen goed te laten verlopen. Hierbij mag ook de inzet van vele duizenden vrijwilligers niet onbenoemd blijven. Alle inspanningen hebben ertoe geleid dat de verkiezingen rustig en soepel zijn verlopen; de gezamenlijke voorbereiding van gemeenten en de Kiesraad betaalt zich uit.”
Nieuwe en minder routinematige taken voor gemeenten
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de organisatie van verkiezingen. Veel taken voeren ze bij iedere verkiezing uit. Dat verloopt in grote lijnen goed. Bepaalde taken voeren gemeenten alleen uit bij gemeenteraadsverkiezingen, dus eens per 4 jaar. Bijvoorbeeld de taken van het centraal stembureau en de besluitvorming door het vertegenwoordigend orgaan. Daardoor ontbreekt de routine en ervaring met de uitvoering van deze taken. Dit werd bij deze gemeenteraadsverkiezingen extra versterkt doordat een aantal taken – met name die van centraal stembureau - nieuw waren voor de gemeenten, voortkomend uit de Wet nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen (per 1 januari 2023). Er is blijvende aandacht en inzet nodig om de kennis over en ervaring met deze taken te borgen, ook in de jaren dat er geen gemeenteraadsverkiezingen zijn.
Rolvastheid
In het verkiezingsproces spelen verschillende actoren een rol, ieder met eigen taken en verantwoordelijkheden. Sinds de invoering van de Wet kwaliteitsbevordering uitvoering verkiezingsproces (per 1 januari 2026) zijn de verantwoordelijkheden in het verkiezingsproces veranderd. Het valt de Kiesraad op dat nog niet alle actoren even rolvast zijn. Soms is onvoldoende duidelijk welke actor aan zet is voor welke taak. Hierdoor lopen rollen in elkaar over of sluiten niet goed op elkaar aan. Ook komt het voor dat andere actoren taken uitvoeren dan de actor die voor de taak verantwoordelijk is op grond van de Kieswet. Dat geldt in het bijzonder voor de wisselwerking tussen gemeentelijk en centraal stembureau en tussen de verschillende rollen van de burgemeester.
De Kiesraad vraagt aandacht voor het benodigde kennisniveau bij de verschillende organen om de taken zelfstandig uit te voeren. Dit is noodzakelijk vanuit het oogpunt van transparantie en controleerbaarheid en breder bezien het vertrouwen in het proces. De verschillende organen dienen immers niet enkel hun eigen taken uit te voeren, maar moeten ook de andere organen in hun uitvoering van de werkzaamheden kunnen controleren.
Volmachten
Het Nederlandse systeem van volmachten staat vaak ter discussie, ook internationaal bezien. Over het algemeen bestaan er bij gemeenteraadsverkiezingen vaker vermoedens van het ronselen van volmachten. Ook bij deze ronde waren in meerdere gemeenten vermoedens van het ronselen van volmachten. De Kiesraad herhaalt zijn eerdere advies om het aantal volmachten te beperken tot 1 volmacht per persoon.
De strafmaat voor ronselen is op dit moment zo, dat ook als een persoon onherroepelijk is veroordeeld voor ronselen, deze persoon zijn (passieve) kiesrecht houdt. Als deze persoon is gekozen in een vertegenwoordigend orgaan, behoudt deze persoon ook zijn zetel. De Kiesraad adviseert het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om te onderzoeken hoe bij kiesdelicten ook ontzetting uit het passief kiesrecht kan worden opgelegd.
Abacus
De Kiesraad ontwikkelt Abacus, een nieuw softwareprogramma voor het berekenen van verkiezingsuitslagen. Bij de gemeenteraadsverkiezing hebben 14 gemeenten met een centrale stemopneming de invoer van het gemeentelijk stembureau uitgevoerd met Abacus. De gemeenten hebben het gebruik van Abacus als heel positief ervaren en er hebben zich geen problemen voorgedaan. De Kiesraad neemt de verbeterpunten mee in de verdere ontwikkeling van de software. In het najaar besluit de Kiesraad over inzet van Abacus bij de volgende verkiezingen.
Vooruitblik verkiezingen 2027
Op 17 maart 2027 zijn verschillende verkiezingen: de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen in Europees Nederland, de eilandsraad- en kiescollegeverkiezingen in Caribisch Nederland en de verkiezing van het kiescollege niet-ingezetenen voor het gebied buiten Nederland. De omvang van de organisatie van dubbele verkiezingen, voor Provinciale Staten en waterschappen, vraagt aandacht. Vanuit zijn ondersteunende rol denkt de Kiesraad graag met de gemeenten mee over concrete manieren om de uitvoeringslast te verlichten. Ook zet de Kiesraad zich in voor de ondersteuning van de openbare lichamen, met aandacht voor de thema’s die specifiek in het Caribisch gebied spelen.