Q&A corona en verkiezingen

©Teun Berserik

1. Wanneer vindt de eerstvolgende Tweede Kamerverkiezing plaats?

Deze staat gepland voor 17 maart 2021 (dag van stemming). Voor de laatste dag voor registratie aanduidingen (partijnamen) en de dag van kandidaatstelling, zie de verkiezingskalender.

2. Kan de Tweede Kamerverkiezing die staat gepland op 17 maart 2021 eventueel worden uitgesteld?

Op basis van de Kieswet vindt de komende Tweede Kamerverkiezing plaats op 17 maart 2021. De Grondwet biedt een opening om eventueel uitstel mogelijk te maken. En wel omdat de huidige Tweede Kamer is gekozen na een ontbindingsverkiezing. In dat geval is een zittingsduur van maximaal 5 jaar mogelijk. Dit maakt het in theorie mogelijk om de Kamerverkiezing uit te stellen tot het voorjaar van 2022, maar daar moet dan wel een wettelijke basis voor worden gecreëerd. De wetgever (regering en parlement) beslist daarover.

3. Is het al duidelijk of de Tweede Kamerverkiezing doorgaat?

Minister Ollongren van BZK heeft in een Kamerbrief de Kamer laten weten dat het er niet naar uitziet dat de Tweede Kamerverkiezing wordt uitgesteld. Noch de herindelingsverkiezingen. Uiterlijk op 1 september komt de minister terug op enkele scenario’s met betrekking tot de organisatie van de verkiezingen. Overigens heeft de Kiesraad er bij de minister op aangedrongen in de loop van juli duidelijkheid te geven aan gemeenten over de maatregelen die nodig blijken.

4. In het najaar (2020) zijn ook nog herindelingsverkiezingen voorzien. Gaan die gewoon door?

De minister heeft aangekondigd dat er geen aanleiding is dat de herindelingsverkiezingen worden uitgesteld. Herindelingsverkiezingen kunnen ‘om zwaarwegende redenen’ eventueel enkele weken worden uitgesteld – tot maximaal 5 a 6 weken. Van belang is dat de stemming nog voor de datum van herindeling van 1 januari 2021 plaatsvindt.  De wetgever kan de herindeling eventueel langer uitstellen.

5. Hoe gaan andere landen om met verkiezingen in verband met Corona?

Veel landen moesten zich beraden op de vraag of uitstel van verkiezingen aan de orde is, of dat extra maatregelen nodig zijn. Welke wettelijke mogelijkheden er zijn voor extra maatregelen of uitstel verschilt per land. De organisatie ‘international IDEA’ houdt een overzicht bij.

6. Kunnen de stemlokalen worden ingericht op basis van een regime van 1.5 meter?

In principe lijkt dat te kunnen, maar het vergt wel voldoende ruimte, en die is er mogelijk niet altijd. Die ruimte is nodig met het oog op: stemhokjes, stembussen, afstand tussen kiezers onderling en afstand tussen kiezers en stembureauleden.
Minister Ollongren van BZK heeft in een Kamerbrief  aangekondigd te gaan inventariseren wat de mogelijkheden voor gemeenten zijn om bij het stemmen en bij het tellen aan de 1.5 meter richtlijn te voldoen.

7. En hoe zit het dan met het wachten in de rij, het contact tussen kiezers en stembureauleden, het gebruik van de rode potloden, en het tellen van de stemmen?

Dit zijn uitvoeringstechnische vragen, die in geval van verkiezingen met corona-beperkingen onderzoek vergen. Uiteraard in afstemming met de gemeenten. Minister Ollongren van BZK heeft in een Kamerbrief aangekondigd te gaan inventariseren wat de mogelijkheden voor gemeenten zijn om bij het stemmen en bij het tellen aan de 1.5 meter richtlijn te voldoen. Daarbij kan gedacht worden aan afstandsbelijning en looproutes. Ook heeft de Kiesraad de minister geadviseerd de instructie voor het tellen van de stemmen aan te passen zodat voldoende afstand tussen de tellers mogelijk is.

8. Kiezers kunnen toch mondneuskapjes aandoen bij het stemmen?

Het is goed denkbaar dat kiezers een mondneuskapje in het stemlokaal willen dragen. Het kan daardoor wel moeilijker zijn voor stembureauleden om de identiteit van een kiezer te controleren. De Kiesraad wijst hierop in een advies aan de minister. Eventueel kan de voorzitter van het stembureau aan de kiezer vragen om daarom het kapje even af te doen.

9. Is het wel verstandig als kiezers dezelfde rode potloden gebruiken?

In het stemlokaal kan aan kiezers gevraagd worden de handen bij aankomst en vertrek te desinfecteren. Het lijkt verder raadzaam om zaken zoals de rode potloden en de lessenaar in de stemhokjes regelmatig te reinigen. De Kiesraad heeft er in een advies aan de minister op gewezen dat het belangrijk is dat de stembureauleden weten wat daarbij van hen wordt verwacht.
 

10. Wat als een kiezer op de dag van stemming niet naar het stemlokaal wil of kan gaan om te gaan stemmen?

Kiezers die om wat voor reden dan ook niet hun stem willen/kunnen uitbrengen in het stemlokaal, kunnen een andere kiezer machtigen om namens hen te stemmen, in overeenstemming met hun aanwijzingen.

11. Kan er eventueel alleen op basis van briefstemmen (stemmen per post) worden gestemd bij de komende Tweede Kamerverkiezing?

Op basis van de huidige Kieswet is dat niet mogelijk. Alleen Nederlanders in het buitenland kunnen nu briefstemmen. Om dat te verruimen zou dus een wijziging van de Kieswet nodig zijn. En dit vergt bovendien nader onderzoek naar uitvoeringsaspecten.

12. Is early voting wellicht een optie?

Early voting staat voor mogelijkheden om eerder dan op de dag van stemming te stemmen. Dit gebeurt in een aantal landen, in verschillende verschijningsvormen. Soms kunnen kiezers dan in persoon vooraf stemmen. In andere gevallen stemmen zij per brief of per internet. In een enkel geval kunnen alleen kiezers eerder stemmen als zij aannemelijk kunnen maken dat zij niet op de dag van stemming kunnen stemmen. Het Nederlandse kiesstelsel kent geen mogelijkheden tot early voting. Overigens heeft minister Ollongren van BZK eerder aangekondigd hier in de toekomst mee te willen experimenteren.

13. Hoe kan drukte in de stemlokalen worden vermeden?

Om drukte te voorkomen, kunnen gemeenten extra stemlokalen instellen. Het is ook mogelijk om meerdere stembureaus op dezelfde locatie in te stellen.  Ook kunnen gemeenten besluiten om een stemlokaal in te stellen op een tijdelijke locatie, bijvoorbeeld in een portacabin of evenementen-tent. In dat geval is het wel van belang dat het stemlokaal goed is afgebakend, zodat het duidelijk is wanneer je je in het stemlokaal bevindt.

14. Waarom niet stemmen in shifts, en zo de drukte reguleren?

Om drukte in het stemlokaal te vermijden, kan het verstandig zijn om het stemmen op piekmomenten te vermijden. Voor een kiezer is het echter lastig in te schatten welk moment het drukst is. Gemeenten kunnen hierbij helpen door de inschatting van de verwachte drukte met de kiezers te delen.
Gemeenten kunnen adviseren om op een rustig moment te gaan stemmen, maar ze kunnen kiezers op basis van de huidige wetgeving niet verplichten om binnen een bepaald tijdslot te gaan stemmen.

15. Waarom niet internetstemmen?

In 2014 gaf het kabinet aan dat er te veel risico’s zijn verbonden aan deze vorm van stemmen. En dat de kosten onevenredig hoog zijn. De Kiesraad hecht aan een verantwoorde inzet van technieken onder de waarborgen van het geheime karakter, de toegankelijkheid en de betrouwbaarheid van de stemming. Digitaal stemmen lijkt daarom gezien de technische, financiële en politieke omstandigheden nog niet aan de orde. Nog los van de wetgeving die dit nog zou vergen.

16. Hoe lang voor de verkiezingsdatum moet besloten worden of de Tweede Kamerverkiezing van 17 maart 2021 verkiezing al dan niet worden uitgesteld?

In de Kieswet is hiervoor geen termijn vastgelegd. De organisatie van een verkiezing kent een lange aanloop. Nieuwe partijen moeten hun naam registreren, en hun kandidatenlijst en verkiezingsprogramma voorbereiden. Kandidatenlijsten moeten worden ingediend bij de Kiesraad (het centraal stembureau) en beoordeeld. Gemeenten moeten stempassen en kandidatenlijsten verspreiden. Ook moeten zij zaken voorbereiden zoals: regelen van stemlokalen en werving van stembureauleden. Als de verkiezingen dus gewoon plaatsvinden in maart 2021, dan begint de organisatie van de verkiezingen al in de zomer. Daarom heeft de Kiesraad er bij de minister op aangedrongen in de loop van juli duidelijkheid te geven aan gemeenten over de maatregelen die nodig blijken.

17. Is het in Nederland wel eens gebeurd dat verkiezingen werden uitgesteld? Om welke redenen?

De Tweede Kamerverkiezingen zijn nooit uitgesteld. In 2002 is er wel gesproken over uitstel van de Tweede Kamerverkiezing, na de moord op Pim Fortuyn, de lijsttrekker van Lijst Pim Fortuyn.
Gemeenteraadsverkiezingen zijn wel eens uitgesteld. Na de watersnoodramp in 1953 was het in veel (36) gemeenten onmogelijk om de gemeenteraadsverkiezingen van 27 mei te laten doorgaan.

Versie 9 juli 2020. De vragen worden regelmatig geactualiseerd.