Gemeenteraden

Eenmaal in de 4 jaar vinden in Nederland verkiezingen voor de gemeenteraad plaats. De laatste gemeenteraadsverkiezingen waren op 19 maart 2014. De volgende gemeenteraadsverkiezingen vinden plaats op 21 maart 2018.
Stadskantoor Den Haag - Overzichtspagina GR

Het college van burgemeester en wethouders van gemeenten is verantwoordelijk voor de organisatie van de verkiezingen. Gemeenten kunnen bepalen dat naast de gemeenteraadsverkiezing nog een andere stemming plaatsvindt. Zie Kieswet art. J 6.

Kiesgerechtigdheid

Om een stem uit te kunnen brengen (actief kiesrecht) bij de gemeenteraadsverkiezingen gelden dezelfde eisen voor Nederlandse kiezers en EU-burgers. Zij moeten:

  • 18 jaar of ouder zijn
  • niet uitgesloten zijn van het kiesrecht
  • volgens de Basisregistratie Personen op de dag van kandidaatstelling in een Nederlandse gemeente wonen


Deze voorwaarden gelden ook voor niet-EU-inwoners die minimaal 5 jaar legaal in Nederland verblijven; het hebben van de Nederlandse nationaliteit is dus geen voorwaarde voor het mogen stemmen voor de gemeenteraads-verkiezingen. De voorwaarden om verkiesbaar te zijn (passief kiesrecht) voor de gemeenteraadsverkiezingen komen nagenoeg overeen met de voorwaarden voor het actief kiesrecht. Relevant voor het passief kiesrecht is nog dat de toetsdatum van de woonplaats en het leeftijdsvereiste niet de dag van kandidaatstelling is, maar de dag van (eventuele) toelating tot de gemeenteraad.

Registratie politieke partijen

Lokale politieke partijen die onder een bepaalde naam (in de wet heet dit: aanduiding) willen deelnemen aan gemeenteraadsverkiezingen, moeten deze aanduiding laten registreren bij het centraal stembureau van de betreffende gemeente. Aanduidingen die al zijn geregistreerd voor de verkiezingen van de Tweede Kamer of provinciale staten hebben in principe 'doorwerking'. Dit heeft tot gevolg dat deze aanduidingen niet opnieuw worden geregistreerd in de verschillende gemeenten voor de gemeenteraadsverkiezingen.

Kandidaatstelling

Zowel nationale partijen, lokale partijen als individuele burgers kunnen zich kandidaatstellen voor de gemeenteraadsverkiezingen. Op de dag van kandidaatstelling leveren politieke partijen hun kandidatenlijst in bij het centraal stembureau in de gemeente waarin zij aan de verkiezingen willen deelnemen. Politieke partijen die voor het eerst deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen of die bij de vorige gemeenteraadsverkiezing geen zetel hebben behaald, moeten een waarborgsom te betalen. Ook moeten nieuwe partijen – en geregistreerde politieke partijen die bij de laatste verkiezingen geen zetels hebben behaald – ondersteuningsverklaringen overleggen.  
Voor het maken van kandidatenlijsten kunnen partijen gebruikmaken van ondersteunende software verkiezingen (OSV).

Stembureaus

De stembureaus zijn geopend van 's ochtends 07.30 uur tot 's avonds 21.00 uur. Alleen bijzondere stembureaus kunnen eerder open gaan; ze sluiten altijd uiterlijk om 21.00 uur. Zoveel mogelijk stembureaus, in ieder geval 25% van het aantal stembureaus, moeten qua ligging en inrichting geschikt zijn voor kiezers met een lichamelijke beperking.

Stemmen

Kiesgerechtigden krijgen uiterlijk 14 dagen voor de verkiezingen op hun huisadres een uitnodiging om te stemmen: een stempas. Met een stempas kan een kiezer in elk stembureau binnen zijn gemeente stemmen.

Volmacht

Kiezers die op de dag van stemming niet persoonlijk hun stem kunnen uitbrengen, kunnen bij volmacht stemmen.

Identificatieplicht

Kiezers die hun stem uitbrengen, moeten zich identificeren met een identiteitsbewijs. Dit identiteitsbewijs mag maximaal 5 jaar zijn verlopen.

Verkiezingsuitslag

De officiële uitslag wordt meestal 2 dagen na de dag van stemming vastgesteld door het gemeentelijk centraal stembureau tijdens een openbare zitting. Op de avond van de dag van stemming 's wordt een voorlopige, niet-officiële uitslag in de media gepresenteerd. Deze is gebaseerd op sneltellingen van de stembureaus. De uitslagen van gemeenteraadsverkiezingen staan in de Databank Verkiezingsuitslagen van de Kiesraad.

Benoemingen

Het centraal stembureau benoemt de gemeenteraadsleden. Als een kandidaat bij de verkiezing verkozen is verklaard, wordt beoordeeld of hij of zij kan worden toegelaten als lid van de gemeenteraad. Er wordt in een zogeheten geloofsbrievenonderzoek gekeken of hij/zij aan de vereisten voor het lidmaatschap voldoet. Ook wordt daarbij beoordeeld of hij/zij geen betrekkingen vervult die onverenigbaar zijn met het lidmaatschap van de gemeenteraad.

Gemeenteraden in vogelvlucht

Per 1 januari 2016 is het aantal gemeenten 390. De daling van het aantal gemeenten is een langlopende trend. Drie decennia geleden bestond Nederland nog uit 774 gemeenten. De omvang van een gemeenteraad hangt samen met het aantal inwoners van de gemeente. De grootste gemeenteraden van Nederland (bij gemeenten met meer dan 200.000 inwoners) telt 45 leden, de kleinste 9 leden (bij gemeenten met minder dan 3000 inwoners). Het aantal raadsleden – en dus zetels – is altijd oneven. 
Het college van burgemeester en wethouders (B&W) is verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de gemeente. De burgemeester is voorzitter van de gemeenteraad en van het college van B&W. Wethouders worden benoemd door de gemeenteraad, burgemeesters door de regering, na een procedure waarin ook de gemeenteraad een belangrijke stem heeft.