Gemeenteraad

Per 1 januari 2012 is het aantal gemeenten 415. De daling van het aantal gemeenten is een langlopende trend. Drie decennia geleden bestond Nederland nog uit 774 gemeenten.

Omvang gemeenteraad

• De omvang van een gemeenteraad hangt samen met het aantal inwoners van de gemeente. De grootste gemeenteraad van Nederland (bij gemeenten met meer dan 200.000 inwoners) telt 45 leden, de kleinste 9 leden (bij gemeenten met minder dan 3000 inwoners). Het aantal raadsleden - en dus zetels - is altijd oneven.  
  Het college van burgemeester en wethouders (B&W) is verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de gemeente. De burgemeester is voorzitter van de gemeenteraad en van het college van B&W. Wethouders worden benoemd door de gemeenteraad, burgemeesters door de regering, na een procedure waarin ook de gemeenteraad een belangrijke stem heeft.
   
  Organisatie verkiezingen
  In de Grondwet is bepaald dat het hoogste gezag in de gemeenten ('het hoofdschap') bij de gemeenteraad ligt. 
  Aan de verkiezingen kunnen nationale partijen, lokale partijen en individuele burgers deelnemen. Gemeenten, met name de colleges van B&W, zijn verantwoordelijk voor de organisatie van de verkiezingen.   
   
  Rode potlood
  Bij de komende gemeenteraadsverkiezingen wordt wederom alom met het rode potlood gestemd. Het gebruik van stemmachines is voorlopig niet aan de orde. In 2007 trok de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties namelijk de goedkeuring voor het gebruik van stemmachines in. Bijkomend effect is dat de leden van de stembureaus meer tijd nodig hebben voor het verwerken en tellen van de stemmen. Wel zullen de gemeentelijke centrale stembureaus voor het voorbereiden van de uitslag gebruik kunnen maken van OSV voor de gemeenteraadsverkiezingen,
   
  Stembureaus
  De openingstijden van de reguliere stembureaus zijn van 's ochtends 07.30 uur tot 's avonds 21.00 uur. Alleen voor mobiele stembureaus mogen eerder open, maar ook niet later sluiten dan 21.00 uur.
   
  Stemmen in Willekeurig Stembureau 
  Met ingang van januari 2010 is het bij de komende gemeenteraadsverkiezingen in heel Nederland mogelijk te Stemmen in een Willekeurig Stemlokaal met een stempas. Het Stemmen in een Willekeurig Stemlokaal houdt in dat kiezers hun stem uit kunnen brengen in een stembureau naar keuze, binnen hun eigen gemeente welteverstaan.
   
  Identificatieplicht
  Met ingang van januari 2010 dienen kiezers die hun stem uitbrengen zich te identificeren. Deze  identificatieplicht wordt ingevoerd om vast te stellen dat degene die stemt daadwerkelijk de kiesgerechtigde is. De kiezer kan zich identificeren met een identiteitsdocument zoals genoemd in de Wet op de identificatieplicht. Dit zijn:
  Nederlandse pasoorten, rijbewijzen of identiteitskaarten; 
  
• Paspoorten, rijbewijzen of identiteitskaarten uitgegeven door lidstaten van de Europese Unie en Liechtenstein, Ijsland en Noorwegen;
  
• Nederlandse verblijfsdocumenten; 
  
• Nederlandse documenten voor geprivilegieerden
  

Kiesgerechtigheid
Om een stem uit te kunnen brengen (actief kiesrecht) bij de gemeenteraadsverkiezingen gelden enkele vereisten. Allereerst dient de kiezer achttien jaar of ouder te zijn en mag hij niet zijn uitgesloten van het kiesrecht. Meer specifiek geldt dat de kiezer (volgens de gemeentelijke basisadministratie) op de dag van kandidaatstelling in de gemeente woont waarvoor de verkiezing plaatsvindt. Dit geldt ook voor niet-Nederlandse inwoners die minimaal vijf jaar legaal in Nederland verblijven; het hebben van de Nederlandse nationaliteit is dus geen voorwaarde voor het mogen stemmen voor de gemeenteraadsverkiezingen.
De voorwaarden om verkiesbaar te zijn (passief kiesrecht) voor de gemeenteraadsverkiezingen komen overeen met de voorwaarden voor het actief kiesrecht. Relevant voor het passief kiesrecht is nog dat de toetsdatum van de woonplaats en het leeftijdsvereiste niet de dag van kandidaatstelling is, maar de dag van (eventuele) toelating tot de gemeenteraad.    
 
Kiezers met een beperking 
Met ingang van 2010 zijn gemeenten verplicht minimaal 25 % van de stemlokalen geschikt te maken voor kiezers met een beperking.
 
Volmacht
Kiezers die op de dag van stemming niet in staat zijn om in persoon hun stem uit te brengen, kunnen bij volmacht stemmen. Dit kan op twee manieren: via een andere kiezer door middel van overdracht van de stempas aan de andere kiezer ('ondershands') en schriftelijk. Nieuw is dat bij het stemmen met een onderhandse volmacht een kopie van het identiteitsdocument van de volmachtgever dient te worden overgelegd.
 
Registratie politieke groeperingen
Lokale politieke groeperingen die onder een bepaalde naam (in de wet heet dit: aanduiding) willen deelnemen aan gemeenteraadsverkiezingen, dienen deze aanduiding te laten registreren bij het centraal stembureau van de betreffende gemeente(n). Hiervoor moet aan de gemeente een waarborgsom van € 112,50 worden betaald. Het centraal stembureau beoordeelt aan de hand van een aantal criteria of de betreffende aanduiding kan worden gevoerd. Registratie kan uiterlijk tot en met 9 december 2013 (zie verkiezingskalender). 
Aanduidingen die al zijn geregistreerd voor de verkiezingen van de Tweede Kamer dan wel Provinciale Staten hebben 'doorwerking'. Dit betekent dat deze aanduidingen niet opnieuw hoeven te worden geregistreerd in de verschillende gemeenten voor de gemeenteraadsverkiezingen. Overigens kunnen plaatselijke afdelingen van landelijke partijen de plaatsnaam laten toevoegen aan de landelijk geregistreerde aanduiding. In dat geval is er echter geen sprake meer van doorwerking van de landelijke aanduiding en moet de lokale afdeling een verzoek bij de gemeente indienen tot registratie van deze nieuwe aanduiding. Net als bij een gewoon registratieverzoek gelden hiervoor de vereisten genoemd in artikel G 3 van de Kieswet. Ook moet blijken dat de landelijke groepering geen bezwaar heeft tegen registratie op lokaal niveau, bijvoorbeeld door een verklaring van geen bezwaar af te geven of door een samenwerkingsovereenkomst aan te gaan.  
Het register van aanduidingen voor de Tweede Kamer wordt bijgehouden door de Kiesraad. De registers voor aanduidingen geregistreerd op provinciaal niveau worden bijgehouden door de centrale stembureaus van de verschillende provincies.
 
Kandidaatstelling
Op de dag van kandidaatstelling, dat is voor de komende gemeenteraadsverkiezingen op 21 januari 2014, leveren politieke partijen hun kandidatenlijst in bij het centraal stembureaus in de gemeente waarin zij aan de verkiezingen willen deelnemen. Politieke partijen die voor het eerst deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen of die bij de vorige gemeenteraadsverkiezing geen zetel hebben behaald dienen een waarborgsom ter hoogte van € 225,- te betalen. Zie Kieswet artikel H 14. Ook dienen nieuwe groeperingen - en reeds geregistreerde politieke partijen die in de laatstgenoemde verkiezingen geen zetels hebben behaald - ondersteuningsverklaringen over te leggen.   
Voor het maken van kandidatenlijsten kunnen partijen gebruik maken van ondersteunende software verkiezingen.
Een nieuwe politieke partij, of een partij die in de gemeenteraad maximaal 15 zetels bezet, mag maximaal 50 kandidaten op de lijst zetten. Een politieke partij die reeds 16 zetels heeft of meer in de gemeenteraad mag maximaal 80 kandidaten opnemen.
 
Verkiezingsuitslag
Voor de uitslagberekening maken gemeenten, hoofdstembureaus en centrale stembureaus gebruik van ondersteunende software verkiezingen die in opdracht van de Kiesraad wordt ontwikkeld. Deze software ondersteunt stembureaus bij de kandidaatstelling en de berekening en vaststelling van de uitslag. Voor uitslagen van eerdere gemeenteraadsverkiezingen verwijzen wij u naar de Databank Verkiezingsuitslagen van de Kiesraad.  
 
Over het algemeen worden al op de dag van stemming 's avonds verkiezingsuitslagen bekend gemaakt via het ANP. De officiële uitslag wordt echter pas twee dagen later vastgesteld. Voor de komende gemeenteraadsverkiezingen zal dit zijn op 5 maart. De bekendmaking van de officiële uitslag gebeurt tijdens openbare zittingen van de centrale stembureaus van de gemeenten.

Defensiepersoneel in het buitenland
Als een medewerker van defensie in het buitenland verblijft, maar wel volgens de gemeentelijke basisadministratie is ingeschreven op een Nederlands adres, kan hij zijn stem uitbrengen door een volmacht te verlenen. Indien dit vanuit het buitenland gebeurt, moet het benodigde formulier voor het verlenen van een schriftelijke volmacht (dat overigens verkregen kan worden bij de gemeente) tijdig retour zijn ontvangen door de gemeente waar de gevolmachtigde staat ingeschreven. Zie stemmen voor defensiepersoneel in het buitenland.
 
Meer informatie?
Specifieke data rond de gemeenteraadsverkiezingen 2014 vind u op de verkiezingskalender.