De OVSE, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, stuurt regelmatig waarnemingsmissies naar landen waar verkiezingen worden gehouden om toe te zien op een eerlijk en vrij verloop van deze verkiezingen. Ook Nederlandse waarnemers nemen vaak deel aan dergelijke missies. De eerste keer dat dit gebeurde was bij regionale verkiezingen in Ethiopië in 1992. Het gebeurt sinds 1998 ook omgekeerd: buitenlandse waarnemers zien toe op een goed verloop van de Nederlandse verkiezingen.
In 1998 nodigde Nederland als eerste westerse land buitenlandse waarnemers uit om de Tweede Kamerverkiezingen te volgen. De waarnemers uit deze missie kwamen uit enkele nieuwe democratieën, zoals Moldavië, Kirgizië en Albanië. Deze waarnemers konden, zo was het idee, de kennis en ervaring uit deze missie gebruiken voor de versterking van het verkiezingsproces in het land van herkomst.
De toelating van internationale waarnemersmissies binnen Europa begon met het Kopenhagen Document uit 1990. Hierin spreken de lidstaten van de OVSE, toen nog CVSE geheten, de intentie uit om internationale waarnemers uit andere OVSE-lidstaten uit te nodigen. Hierbij werd primair gedacht aan het toezicht op het verloop van verkiezingen in nieuwe democratieën; landen die na de Koude Oorlog het democratische pad zijn ingeslagen. Door waarnemers te sturen hoopten de westerse landen deze kwetsbare democratiseringsprocessen een steuntje in de rug te geven.
Het Kopenhagen Document beperkte zich niet tot nieuwe democratieën. Ook 'gevorderde' democratieën zegden toe internationale waarnemers uit te nodigen. Om dit in Nederland mogelijk te maken moest de Kieswet worden aangepast. Artikel J 39 van de Kieswet bepaalt nu dat de minister van Buitenlandse Zaken ter uitvoering van een verdrag of internationale afspraak waarnemers kan toelaten tot het verloop van de verkiezingen. Nadere regels over de internationale waarnemers werden vastgelegd in de artikelen J 36 tot en met J 41 van het Kiesbesluit.
In 2010 stuurde de OVSE/ODIHIR een waarnemersmissie van de OVSE/ODIHIR naar Nederland bij de de Tweede Kamerverkiezing. Het ging om een zogeheten Election Assessment Mission (EAM). Dat is een missie waarbij een aantal specifieke onderdelen van het verkiezingsproces worden beoordeeld en de waarnemers op de verkiezingsdag enkele stembureaus bezoeken. Dit ligt anders bij een Election Observation Mission. De opdracht van de missie is dan veel breder en de waarnemers zijn langer aanwezig. Het rapport dat door de OVSE werd uitgebracht naar aanleiding van dit bezoek was overwegend positief over de gang van zaken.
Bevindingen OVSE Tweede Kamerverkiezingen 2010
De OVSE gaat in op de Nederlandse keuze om weer terug te gaan naar het stemmen met papier en potlood. Deze beslissing was positief en passend in het licht van de problemen die waren gerezen rond het stemmen met stemcomputers, stelt de OVSE. De transparante wijze waarop dit probleem is aangepakt heeft, zo staat in het rapport, bijgedragen aan publiek vertrouwen in het politieke proces.
Hoewel de OVSE stelt dat het Nederlandse juridische kader een goede basis biedt voor het houden van democratische verkiezingen, zijn er ook wat punten van kritiek. Zo acht de OVSE de wijze waarop in Nederland het stemmen bij volmacht is geregeld, ondanks de recente aanpassingen, niet geheel in lijn met zijn eigen richtlijnen en andere internationale normen.
Ook uit de OVSE kritiek op het feit dat kiezers, kandidaten of partijen belangrijke aspecten van het verkiezingsproces (waaronder de resultaten) niet aan kunnen vechten bij een rechter. Er wordt voor gepleit om tegen alle stappen in het proces te kunnen opkomen. Daarbij verdient het de voorkeur om, anders dan nu het geval is, alle ‘verkiezingsgerelateerde problemen/ klachen’ door één centraal orgaan te laten behandelen.
De OVSE acht het lovenswaardig dat Nederland regelmatig het verkiezingsproces evalueert, en geeft aan dat mogelijke wijzigingen thans onderwerp van discussie zijn.
Tot slot stelt de OVSE, dat met de Wet Financiering Politieke Partijen (WFPP) een eerste stap kan worden gezet op weg naar aansprakelijkheid en transparantie in het proces van financiering politieke partijen.
Hier vindt u het integrale rapport van de OVSE waarnemingsmissie 2010.
Ook bij de Tweede Kamerverkiezingen, in 2006, stuurde de OVSE een waarnemersmissie naar Nederland. De waarnemers toonden zich na afloop in hun rapport in grote lijnen goed te spreken over de gang van zaken in Nederland, maar hadden wel enige kanttekeningen, met name over de praktijk van volmachtstemmen en het elektronisch stemmen.
Hier vindt u het integrale rapport van de OVSE-waarnemersmissie 2006.